《《平民ê基督传》》

 | | | 转寄

Tēsì koàn Tējī chiuⁿ háikîⁿ ê Kapehnáum 第四卷 第二章 海墘Ê迦百农

作者 Tâi e̍k:Ko Tekchiong,Siutēng Lîm Chùnio̍k & Chng Hūiphêng 2024.06.09





Tējī chiuⁿ háikîⁿ ê Kapehnáum

Kapehnáum sī kīn tī Galílaiah hái ê sin piⁿ, sī chi̍tê sèsè ê thóhî lâng ê kechhī, iā sī Iésu tējī ê kò͘hiong, koh iā sī tī hokimsu tiong lán só͘ tēit chhim chai ê kò͘sū ê pōekéng. Chitê Kapehnáum sī chi̍tsî kú tī tēbīn chiūⁿ tēit ū tittio̍h intián ê só͘chāi. "Kapehnáum ah, lí kám ē tittio̍h kíkhí kàu thiⁿ?…. Inūi tī lí ê tiongkan só͘ kiâⁿ chiahê koânlêng, nā kiâⁿ tī So͘tóm, to̍h kàu kináji̍t i iáu tī・leh."

Lán nā tòe I kiâⁿ tī Galílaiah ê thoântō líhêng, lán tekkhak beh khòaⁿtio̍h Galílaiah, iā tekkhak beh khòaⁿkìⁿ Galílaiah ô͘, iā tek khak beh khòaⁿtio̍h Kapehnáum.

Galílaiah sī khiākhí tī pak pêng, phahng ê soaⁿ・ni̍h. Lâm pêng Iûthài kah pak pêng Galílaiah in tāike khǹg sio thóià ê sim. Lâm pêng Iûthài, khòaⁿ pak pêng Galílaiah sī sio̍k tī hāténg ê lâng. Só͘í in chiah ū hit kù sio̍kgí teh kóng,"Nachalia̍t kám ē chhut siáⁿmi̍h hó mi̍h?" in Iûthàilâng sī khòaⁿ khin biáusī Galílaiah lâng, kóng in sī bô siū kàuio̍k, iā léngchhiò in kóng in ê hoatim lóng sī chho͘chho͘ ê âusiaⁿ. Só͘í tī lán ê Chú ê sîtāi, nā ū chi̍tê Galílaiah lâng lo̍hlâi Êlúsalem̀, lâng to̍h chùì tio̍h i só͘ kóng ê ōe. Chhinchhiūⁿ in ū cheksî khòaⁿchhut Piattò͘ kóng,"lí sī Galílaiah lâng; inūi tùi lí ê khiuⁿkháu lō͘chhut."

Chóng・sī hiahê khiākhí tī soaⁿ kan, chūiû ê Galílaiah lâng, sī siūkhì in Iûthàilâng hitkhoán ê thāitō͘. Galílaiah lâng sī ū khǹg kiaungō͘ ê thāitō͘ teh khoánthāi hiahê khiākhí tī pêⁿiûⁿ ê lâng. Khiok sī ū tāmpo̍h ê líiû, inūi Galílaiah lâng sī ū thiàⁿ kok ê sim, himbō͘ ài hoánpoān Lômá ê chènghú, Chóng・sī Iûthàilâng sò͘siông sī koaikoai kamgoān hângho̍k gōakok lâng ê appek. Iûthàilâng ê le̍ksúka Iôséhuhhut(Josephus) ū kóng,"Galílaiah ê tēhng koattoàn m̄bat bô khòaⁿkìⁿ hitkhoán ióngkám ê lâng." Iûthàilâng ê kengtián (Talmud) iā ū kìchài kóng,"In kah lâm pêng ê lâng só͘ chengchha ê tiám, to̍h sī in lóng koansim tī in ê miâsiaⁿ, khah kòethâu tī chîⁿchâi." Hoānsè to̍kto̍k ūitio̍h ánne, Iésu chiah kéngsoán Galílaiah lâi chò hokim ê iônâ. I púnsin suisī Galílaiah lâng, iáukoh tùi siū sélé liáuāu, i ū lo̍hlâi lâm pêng chò kang. I sī ài chhìgiām Êlúsalem̀ ê lâng. I ū tī kúinā goe̍hji̍t kú, lâi chhutkhì sìkè kiâⁿ tī Iûthài ê hiongchhoan, hoānsè I ê ìsù sī ài koattēng chi̍t ūi, he̍k chiá sī tio̍h tiàm lâm pêng á・sī tio̍h tiàm pak pêng, thang lâi khaisí I ê sùbēng. Āulâi I ê sim íkeng tiāⁿtio̍h, iā I ê sîkî íkeng kàu, hit sî "Iésu kàu Galílaiah, thôaⁿ Siōngtè ê hokim kóng ji̍tkî móa lah, Siōngtè ê kok kīn lah, lín tio̍h hóekái lâi sìn hokim."

Galílaiah mā sī iûgoân ū thang khoakháu i ê thó͘tē sī khah hoatta̍t tī lâm pêng ê só͘chāi. Chhinchhiūⁿ "ASiat kah La̍ptāilī ê tē," chúi sī putchí chhiongchiok; tùi Līpaloán sī ū chēchē tiâu ê khe, iā tùi soaⁿ・ni̍h sī ū chēchē ê chúichôaⁿ ji̍tji̍t teh lâu chhutlâi, koànak chitê thó͘tē.

In ê thó͘tē sī ū khaikhún putchí khoah, koh tīchia tīhia, ū chakchū chēchē ê hiuⁿsiā. Chiuûi só͘ khòaⁿ ê thó͘tē sī hiahê pùū ê gōapang lâng ê léngthó͘. Tī kó͘chá sèkài só͘ khaikhún ê tōa tiâu tōlō͘, ū koànchhoàn tī hitê pûi súi ê pêⁿiûⁿ. Hit sî bōeū sisiat hitkhoán ianbū ê thi̍htō, lâi hòebô chá tī chiahê tō lō͘chiūⁿ só͘ū le̍kkòe ê bítâm.

Ū chēchē khoán sekchhái ê lâng, ónglâi putchí lāujia̍t ê pe̍hsek ê tōalō͘, ū putchí hiánjiân tùhiān tī tētô͘・ni̍h. Chhinchhiūⁿ ū chi̍t tiâu hêngsiong ê tōa tōlō͘, sī tùi Tamásek thàng kàu Tētiong hái, putchí chhutmiâ, kiòchò "iân háikîⁿ ê lō͘," to̍h sī chhinchhiūⁿ Isáiah ê chheh só͘ teh kóng・ê,"iân háikîⁿ ê lō͘, Ioltàn ê hô gōa, gōapang ê Galílaiah." Lômá lâng ū teh póhō͘, iā ū sîsiông teh siuchéng, sòa teh khioh hitê kòe lō͘ sòe. Chitê "iân háikîⁿ ê lō͘" tútú beh kengkòe Kapehnáum ê sî, tīhia ū chi̍tê sòekoan, to̍h sī Máthài só͘ chē teh lâi koánlí ê só͘chāi. Tī tang pêng bīn koh ū chi̍t tiâu putchí tōa tiâu, koh sī tùi Alapuh ti̍tti̍t thàng lâi ê tōlō͘. Κoh tī lâm pêng bīn mā iáu ū chi̍t tiâu, iûgoân sī chin tōa tiâu, sī thàng kàu Aigi̍p ê tōlō͘, to̍h sī chá tī chit tiâu lō͘ ū Mítiân lâng khiohtio̍h Iôséhuh, sòa kā i bē hō͘ Hôaláu ê jînsîn sīōethâu Phothêhoat; iā tùi Abulahàm ê sî ílâi, ta̍k ji̍t tī chit tiâu tōlō͘ putsî to ū chēchē tūisiong khan i ê lo̍ktô bānbān teh kiâⁿ, koh ū pō͘peng, ū tōakoaⁿ íki̍p tùi chēchē só͘chāi lâi ê chhutgōa lâng teh khíkhí lo̍hlo̍h.

Chiahê tōa tiâu ê tōlō͘ ū ínchhōa Galílaiah lâi kiatliân tī gōabīn hiahê simsek ê sèkài. Κiámchhái Iésu tehbeh soánte̍k Galílaiah lâi chò I ê oa̍htāng ê bútâi, hit sî I iûgoân ū susiúⁿtio̍h chitê chêngkéng. Kīntāi ū chi̍tê chhutmiâ ê líhêngka Sumi̍hsuh phoksū (G. A. Smith), tī i só͘ tù ê chheh,"Sèngtē tēlí" ê tiongkan ū kóng,"góa khì tī Galílaiah só͘ū khòaⁿkìⁿ itchhè ê sū ê tiongkan, tēit ū thang chò góa ê kàsī lâi kámkek góa・ê, to̍h sī hiahê chū kó͘ ílâi só͘ū ê tōlō͘. Hitê intoaⁿ m̄ sī kantaⁿ ūitio̍h chá Isulael lâng ê cho̍ktiúⁿ, á・sī Asiul, íki̍p Lômá ê béchhia bat kiâⁿ tī hiahê tōlō͘, to̍kto̍k sī ūitio̍h Iésu ū tùi tī hiahê chhutchhut ji̍pji̍p tī chit tiâu lō͘ ê lâng, tittio̍h éngoán ê si̍tlē lâi chò I ê phìjū. To̍h sī I ū khòaⁿkìⁿ ū senglí lâng ónglâi tī chitê tōalō͘ teh cháuchhōe hó ê chu; iā ū ông beh khì hn̄ghn̄g ê só͘chāi siū hong lâi tittio̍h kok, koh ū pêngiú beh chhutgōa khì gōakok líhêng; koh iā ū kachú hutjiân tńglâi kìⁿ i ê chèng lô͘po̍k ê bīn, mā ū lōngtōngchú tùi hn̄ghn̄g ê só͘chāi teh tńglâi. Hitê hn̄ghn̄g ê só͘chāi! lán nā lâi khiā tī Galílaiah hiahê tōalō͘ ê chi̍t tiâu ê téngbīn, hit sî lán to̍hē liáukái Kitok sī ūitio̍h siáⁿmi̍h intoaⁿ chiah hiahni̍h chia̍pchia̍p lâi kóngkhí hitê hn̄ghn̄g ê só͘chāi; inūi hiahê tōalō͘ to̍h sī khoàikhoài ínchhōa hitkhoán bínchia̍t ê kha, lâi līkhui Asiat, La̍ptāilī ê kèngkhiân ê kò͘hiong, kàu tī Hoeníke ê îmloān ê siâⁿchhī, koh hiahê tōalō͘ mā ū liânlo̍k tī Lômá, íki̍p Babúlông ê sèkài.

Só͘í lán ài beh chháiōe Iésu tī Galílaiah thoânkàu ê tô͘ ê pōekéng, hit sî lán tio̍h ē kìtit Galílaiah lâng sī khiākhí tī soaⁿ kan ê po͘thâu, sī chi̍tê khoàilo̍k koh kngbêng ê só͘chāi, koh iā tio̍h ē kìtit in Galílaiah lâng tī bôêng teh chò kang ê sî só͘ teh chhiùⁿ ê koa, iā chūjiân mā tio̍h sòa ē kìtit, tī ta̍k ji̍t ū ta̍k kok ê jînbîn teh kengkòe chitê bútâi, ti̍tti̍t chìnchêng khì kàu tī hitê bô lâng chai ê simsek ê sèkài,"hn̄ghn̄g ê só͘chāi." Nāsī ánne, lán ē kohkhah liáukái tī ta̍kpái tōa ê choánki, ū ánchóaⁿ ē hiah tōa tīn, chióngchióng ê sekchhái ê kûnchiòng lâi chūchi̍p tī i ê sin piⁿ.

Chóng・sī lán tekkhak tio̍h liáukái Galílaiah ô͘ ê sū, inūi che sī chitê pōekéng ê tiongsim, koh ia̍h tio̍h liáukái chitê ô͘piⁿ ê Kapehnáum, inūi I ū kéngsoán chia lâi chò I tējī kò͘hiong.

Chhiáⁿ chìnchêng lâi khòaⁿ Galílaiah ô͘. Chittia̍p chhiáⁿ khòaⁿ hit tiâu putchí chhim ê tiongng ê soaⁿkhiⁿ, i ū tùi pak thàu kàu lâm lâi chhiat Pale̍ksuteng chò nn̄g pêng, ia̍h chit tiâu soaⁿkhiⁿ ū chi̍t tiâu Ioltàn hô ti̍tti̍t teh lâu・chhutlâi. Tī chitê chhim kheⁿ, koh sī kīn tī Galílaiah ê chhuthoattiám ê soaⁿē; to̍h sī pí hái khah chhim, la̍kpah pehcha̍p chhioh ê ēbīn, ū chitê pêⁿtē, i ê chiuûi chiāmchiām koân khí khì, kàu chiâⁿchò chi̍tê soaⁿgiâm, soaⁿpo͘ ê só͘chāi; tīhia ū lán só͘ ài beh khòaⁿ ê Galílaiah ô͘. Chitê Galílaiah ô͘ sī kàugia̍h sè ê mi̍h, tn̂g iok ū cha̍pjī englí, iā khoah iok ū la̍k englí niāniā. Si̍tchāi sī hō͘ lán chin ohtit liáukái, ánchóaⁿ Iésu ē lâi tī chitê siósió ê ô͘ ê chiuûi, lâi iánchhut chi̍tê jînlūi ê tiongsim ê kò͘sū.

Chiàu kináji̍t ê líhêngka kiànchèng, chit sî suijiân iáu ū thang khòaⁿtio̍h hitê púnjiân ê soaⁿiá, honghùi ê bíkéng, kanta sī chi̍tê léngtām bôliâu ê só͘chāi niāniā. Tùi chá kàu taⁿ, sī bênghián ū piànōaⁿ. Inūi Thó͘níkî lâng teh koánhat hit kúinā sèkí ê tiongkan, ū siūtio̍h in tōa ê súnhāi. Galílaiah hiahê kiansi̍t ê jînbîn, ūitio̍h la̍psòe siuⁿkòe thâu tāng, tìkàu chhaputto beh bia̍tbô lah. Hiahê chohsitlâng tútio̍h in ê appek, sòa bô siáⁿmi̍h ióngkám thang koh chò kang. Liân chēchē chhiūba̍k mā sī putchí khóliân, lóng hō͘ in chhò liáuliáu, koh ia̍h bô lâng beh têng koh chai. Siū appek ê lâng ê só͘chāi, bô chhiūchâng ê só͘chāi, tiāⁿtio̍h sī ē piànchò chhinchhiūⁿ Galílaiah kāngkhoán.

Tī chi̍t chheng nî ê tiongkan, itchhè ê Kitokkàu kok, ū kámkak tio̍h chin kiànsiàu, siūⁿ kóng Siōngtè ê kiáⁿ só͘ bat kiâⁿ ê sèngtē Pale̍ksuteng, tio̍h lâi hō͘ hitkhoán bô sìngióng, chânjím ê chhiú lâi koánhat. Só͘í tī peh pah gōa nî chêng, ū chi̍tê únsū, kiòchò Piattò͘ (Peter) ū chhutthâu lâi piànpiàn iû soeh tī itchhè ê Kitokkàu kok; chhutla̍t kó͘bú Kitokkàu ê búsū, lâi hengkhí thâuchi̍t hôe ê si̍pjīkun. Āulâi ū koh sòa chiaplâi chhìkhòaⁿ kúinā pái. Chóngkiōng liânliân ū hengkhí chhit pái ê si̍pjīkun. Chitê sī tī jînlūi le̍ksú tiong chi̍tê tēit enghiông ê kò͘sū; to̍h sī ū chēchē lán só͘ putchí chhim chai ê ióngkám ê lâng, hiánchhut tī hitê le̍ksú, chhinchhiūⁿ ū Huiteklia̍t Papalo̍ksat(Frederick Barbarossa), Pauníun(Baldwin), Satlia̍pteng(Saladin), íki̍p Lícha(Richard). Iūkoh lán mā sī ū thiaⁿkìⁿ kóng tī tiongsèkí, liân hitkhoán gíná ê si̍pjīkun; che khiok sī chin hóthiaⁿ ê siausit, iáukoh iā sī chin khóliân ê sū, inūi kóng kúinā bān ê jia̍tsim ê gíná, ēng hoaⁿhí ê sim, tùi tī chèng lâng phahpho̍ká ê tiongkan lâi chhuthoat; Chóng・sī kàu bóe ū ê tio̍h sí tī lō͘・ni̍h, ia̍h ū ê tio̍h hō͘ Akîní(Algiers) ê pak pêng ê háichha̍t, lia̍h khì chò lô͘châi.

Tongsî ê si̍pjīkun, thang kóng in ê kiatkio̍k sī sitpāi. Thó͘níkî lâng ê chhiúthâu sī putchí kiankò͘. Chóng・sī góa tútú teh siá chit pún Kitok toān ê sî, ū thiaⁿtio̍h chitchân putchí thang chheⁿkiaⁿ ê sū. To̍h sī tē chhit hôe ê si̍pjīkun, kèngjiân sitpāi liáu, kàu tī chi̍t chheng nî āu ê kináji̍t, Engkok ū koh chi̍t pái hengkhí tēpeh hôe ê si̍pjīkun. Chitpang Engkok ū teksèng. Si̍tchāi lán sī khiākhí tī chin kîī ê sîtāi, kîsi̍t sī siuⁿkòe thâu kîī, tìkàu lán sòa chhaputto bô kámkak tio̍h kîī ê khoán. Aulôpa ê tāichiàn chi̍tē soah, teksèng ê kok sī lóng teh hoaⁿhí in ū khah iâⁿ; iā chiànpāi ê kok, i ê tòhoāi ê siaⁿ, iā sī huisiông chhámchheh, aisiong; tùi ánne, lâng sòa chhaputto bô chùì tio̍h chitê huisiông tōa koh kîī ê sūsi̍t. Chitê chòeāu ê si̍pjīkun sī íkeng ū kauchiàn lah. Sèngtē Pale̍ksuteng sī ū koh tittio̍h chūiû lah. Pale̍ksuteng sī ū koh chi̍t pái thang tittio̍h i ê kihōe lah. Siáⁿ lâng ēthang kóng bêng tùi tī chionglâi só͘ khàmba̍t ê ìsù, sī siáⁿmi̍h khoán? Pale̍ksuteng kám sī beh kohchài hôehok Kūiok sîtāi ê le̍ksú? Pale̍ksuteng kám sī beh kohchài chūchi̍p kó͘tāi ê bîncho̍k? Pale̍ksuteng kám sī beh kohchài éngoán lâi khui hoe chiâⁿchò Iésu só͘ bat hitê Chú ê hoehn̂g ê súisúi ê tē?

Inūi tongsî tī Iésu só͘ bat ê Galílaiah kah hiānkim ê Galílaiah sī ū tōatōa ê kohiūⁿ tī・leh. Ioksekhut (Josephus) íki̍p kîtha chēchē ê líhêngka lóng ū teh kiànchèng i ê chūjiân ê súi kéng. Chit sî hitkhoán lóng bô chhiūba̍k ê só͘chāi, si̍tchāi sī kó͘chá súisúi ê chhiūnâ. Chit sî hitkhoán khah kiâmsip ê só͘chāi, si̍tchāi sī kó͘chá kosiōng ê hoehn̂g. Chit sî lán só͘ū khòaⁿtio̍h hit kúiūi thang pisiong, tòhoāi ê hiongchhoan, si̍tchāi sī kó͘chá kīn tī Galílaiah ô͘ hiahê lāujia̍t siâⁿchhī ê kó͘chek. Kináji̍t ê líhêngka, chiah chíū thang khòaⁿkìⁿ kúi chiah chûná bôliâu bôliâu teh phû tī hitê chúibīn, Chóng・sī nā lâi kóngkhí tngkîsî leh, si̍tchāi sī putchí lāujia̍t, to̍h sī ū thóhîchûn, ū ông ê iûlámchûn; iūkoh mā ū tùi the̍h Belīa hiahê ôngchhin kah ô͘piⁿ ê siâⁿchhī só͘ hoat lâi teh thitthô ê chûn.

Tī kó͘chá, chia sǹg sī chi̍tê putchí lāujia̍t, hoatta̍t chhutsán hî ê só͘chāi. Chitê ô͘・n̍i̍h só͘ chhutsán ê hî, i ê miâsiaⁿ sī putchí tháu kàu tī Êlúsalem̀, íki̍p Sulīa ta̍k ūi ê siâⁿchhī, m̄nā ánne, liân saⁿolī hn̄ghn̄g ê Lômá, iā sī himbō͘ chitê ô͘ só͘ chhut ê hî. Chitê ô͘piⁿ ê hoeba̍k koh iā sī siongtong súi, tìkàu hō͘ lâng chhaputto khòaⁿchò sī chūjiânkài chi̍tê sînjiah. Ioksekhut(Josephus) ū kiànchèng kóng, inūi tī chitê só͘chāi, chūjiân ê sèkài, ū chūchi̍p ta̍k khoán khìhāu ê si̍tbu̍t tī・leh. Tī hitê ēbīn iāmjoa̍h ê ô͘ hōaⁿ・ni̍h, ū thang khòaⁿtio̍h chēchē jia̍ttài tē ê kóechí; chi̍t chàn kòe chi̍t chàn, ná ti̍tti̍t koân khí khì; mā sī ū chēchē khoán khìhāu ê hoeba̍k, tī chi̍t nî tiong thang kóng ū cha̍pgoe̍h ji̍t kú, putsî to teh khui hoe, teh kiat kóechí. In ê La̍hbí ū kóng Iéhobah ū chhòngchō chhit ê hái, Chóng・sī chiôngtiong Galílaiah hái sī i só͘ tēit hoaⁿhí・ê.

Hokimsu kò͘sū ê pōekéng, to̍h sī chitê chhànlān ê chêngkéng, m̄ sī kináji̍t ê phahng ê Pale̍ksuteng.

Chit sî ài lán lâi siūⁿ chitê tô͘ ê tiongkan ê Kapehnáum ê ūitì. Chhiáⁿ lâi hôekò͘ lán ê Chú ê sîchūn ê chōnghóng. Lán nā khiā tī ô͘ ê lâm pêng bīn ê Thalíkía(Taricheae) ê só͘chāi, tīhia ū thang khòaⁿtio̍h Pekkilē(Pickleries) ê hiongchhoan, chitê ô͘・ni̍h só͘ chhut ê hî lóng sī tiàm chia chng kui siuⁿá kàu hósè, thang phòe kàu tī chēchē tōa ê siâⁿchhī. Lán nā gia̍h ba̍k chi̍tē khòaⁿ khah hn̄g khì, to̍h thang khòaⁿkìⁿ tī pak pêng bīn ū Helmóng soaⁿ, iā tī hitê soaⁿbóeliu ū sngseh putchí chē, kng nànà. Āulâi lán nā chē chûn sūn hitê sai pêng ê ô͘ hōaⁿ, ti̍tti̍t chiūⁿ pak khí khì. Kengkòe kúinā ê kah lán lóng bô koanhē ê kngliāng ê hiongchhoan liáuāu, koh chìnchêng chhaputto óa la̍k englí lō͘, to̍h thang kàu tī chi̍tê súi koh pe̍h ê siâⁿchhī, kiòchò The̍hbelīa. Chitê só͘chāi sī Hilu̍t ông ê kò͘hiong, iā sī Galílaiah ê chèngtī ê tiongsim, koh iā sī chi̍tê chhiachhí, khoàilo̍k, pòaⁿ gōapang ê siâⁿchhī, sī putchí ū kongchhái tī・leh, inūi i ê pō͘peng, íki̍p koaⁿoân ū chéngchê; i ê tiâutêng ū hùnliān; i êsiāhōe ū chūiû, i ê chhiongki ū chongsek, iūkoh Lômá lâng ha̍p sîsè ê chúie̍ktiûⁿ, tī in hiohkhùn ê ji̍t ū giú chēchē lâng ê sim, lâi seⁿchhut khoàilo̍k, húpāi ê sengoa̍h. Tī chitê siâⁿ ê āubīn ū Êmáú (Emmaus) ê liâuióng só͘, tùi Ta̍k kok ū chēchē hógia̍h ê hoānchiá lâi tīchia teh liâuióng, sòa thang sé unchôaⁿ. Siatsú lán nā bat teh kîkoài siūⁿ kóng tháithó tī chitê Kapehnáum ê kò͘sū tiong, ū hiahni̍h chē pái teh kóng khí chēchē pēⁿlâng ê sū, lán tekkhak tio̍h ē kìtit Êmáú ê liâuióng só͘, sī kah Kapehnáum siolī chíū kúi lí lō͘ niāniā.

Līkhui The̍hbelīa, koh ǹg pak ti̍tti̍t khí khì kàu tī ô͘ ê sai pak kak ê só͘chāi, hit sî lán beh ū khòaⁿtio̍h chēchē soaⁿgiâm chiāmchiām teh thèkhì tī lán ê āubīn, iā beh ū khòaⁿtio̍h chi̍tê khoahkhoah ê thó͘tē. Chitê thó͘tē to̍h sī Kehnîsatle̍k ê pùū ê pêⁿiûⁿ. Tútú tī hitê beh līkhui soaⁿgiâm ê tētiám, ū chi̍tê hiongchhoan sī kiòchò Boa̍ttāilia̍p; lán ē kìtit, tùi chitê só͘chāi ū chi̍tê hūjînlâng kiòchò Mâlíah, lâi chhuthiān tī chitê kò͘sū; iā tùi Boa̍ttāilia̍p koh chìnchêng tútú ū nn̄g englí lō͘, lán to̍h ū thang khòaⁿkìⁿ Kolia̍psèng, Bia̍tsáitah íki̍p Kapehnáum téng, lóng chak chòhóe tī・leh. Chiahê só͘chāi miâ chhaputto thang kóng lán sī lóng chin se̍k. "Kolia̍psèng ah, lí ū chaieh! Bia̍tsáitah ah, lí ū chaieh! Kapehnáum ah, lí kám ē tittio̍h kíkhí kàu thiⁿ?"

Lán ê chûn kàu Kapehnáum, lâi pha tī hitê béthâu, lī ô͘ ê hōaⁿ óa ū kúinā bé ê háibīn, hit sî lán ē khòaⁿkìⁿ chēchē chho͘ló͘ tōachiah ê thóhái chûn, lóng sī tùi chia lâi chhuthoat khì hái・ni̍h thó hî; koh ū chēchē chúisiú tāike chòhóe chhut siaⁿ teh sio kiò, mā sī ū chēchē chin hoaⁿhí ê gíná, tī soaⁿáténg khui siaⁿ ná teh chhiùⁿ koa, ná teh khí soaásiâⁿ. Lán chit sî tútú sī kiâⁿ kàu tī Iésu tongsî bat khiā tī chûn・ni̍h siat iā chéng ê phìjū, lâi kàsī chèng lâng ê só͘chāi; to̍h sī I ū khah siông tīchia,"lâi chē tī chûn・ni̍h, chhiáⁿ in kā chûn pàng khah khui, bián hō͘ chèng lâng chak tī I ê sin piⁿ, to̍h tùi chûn・ni̍h lâi kàsīchèng lâng."

Tī lán ê thâuchêng bīn, lán ū khòaⁿkìⁿ hitê khiākhí tī chhiūnâ, hoehn̂g ê tiongkan ê Kapehnáum. Iā tī hitê soaⁿphiâⁿ koânkoân ê só͘chāi, ū khòaⁿkìⁿ chi̍tê chèng lâng só͘ oànhūn ê Lômá lâng ê pengiâⁿ putchí hiánjiân. Hiānsî chitê pengiâⁿ ê thâulâng khiok sī chò jînbîn ê pêngiú, i suisī gōapang ê pehchóng, iáukoh simlāi ū tôngchêng tī i ê chongkàu, to̍h sī chiàu só͘ kìchài kóng,"i thiàⁿ lán ê jînbîn, koh púnsin thè lán khí hōetn̂g. "Iā tī soaⁿkha ê ke・ni̍h, Iésu bat kúinā lépài keng tīhia thoân hokim hit keng pe̍hsek ê hōetn̂g, to̍h sī I só͘ khíchō・ê. Κoh tī soaⁿ téng hitê chhànlān ê hōetn̂g, chhiūnâ āu ū hiahê "iúsán kaikip" ê khiāke chhù tī・leh. Hitê koán hōetn̂g ê Gâi ló͘, íki̍p "ū ông ê jînsîn i ê kiáⁿ phòapēⁿ tī Kapehnáum・ê", to̍h sī khiākhí tī chitê só͘chāi. Iésu mā bat ū chi̍t ji̍t ji̍pkhì tī hit tiongkan ê chi̍t keng chhù, lâi kah chi̍tê hógia̍h ê Hoatlīsài lâng kiòchò Símòng chòhóe chētoh, iā tī hit sî tútn̄g siâⁿ lāi ū chi̍tê pháiⁿ ê hūjîn lâng chaiiáⁿ, to̍h lâi khiā tī I ê bīnchêng thîkhàu,"ū ba̍ksái ti̍h tâm i ê kha, to̍h ēng i ê thâumn̂g chhit I."

Chit sî sūn hitê pohhōaⁿ, chhiáⁿ se̍h lán ê ba̍kchiu, khòaⁿ tùi hitê oankhiau ê koechhī, hitê thâuchêng bīn khuikhui ê tiàm thâu, íki̍p ū chēchē chûn, in ê têsek ê phâng lóng kńg・khílâi hitê sèsè ê kángkháu kòekhì. Āulâi lán to̍h ē khòaⁿtio̍h chi̍tê só͘chāi kiòchò Bia̍tsáitah, ìsù sī thóhîlâng ê siâⁿ; kîsi̍t chitê só͘chāi chhaputto thang kóng sī sio̍k tī Kapehnáum ê chi̍tpō͘hūn. Hitê nîlāu ê Sepíthài, to̍h sī khiākhí tī chitê só͘chāi, i sī teh chò thóhî ê thâulâng, púnsin mā ū chéng kúinā chiah chûn teh thóhái, iā i ê kiáⁿ chi̍tê sī kiòchò Iâkop, koh chi̍tê sī kiòchò Iôhaneh, iūkoh in lāubú to̍h sī kiòchò Satlôbí; chitê hūjînlâng to̍h sī tī āulâi lán só͘ ēthang khòaⁿtio̍h hitê iásim ê "Sepíthài ê kiáⁿ ê lāubú", inūi i ū thè i ê kiáⁿjî tùi Iésu lâi chhéngkiû ài beh tittio̍h koân ê tēūi tī I ê sèng kok.

Tī hitê hōaⁿténg, lán thang khòaⁿkìⁿ Símòng Piattò͘ ê chhù, to̍h sī i kah i ê kacho̍k chòhóe khiākhí ê só͘chāi. Piattò͘ ê tiūⁿḿ íki̍p i ê siótī Antole̍h sī lóng kah in chòhóe tiàmtīhia. Chhiáⁿ lán te̍kpia̍t ē kìtit Piattò͘ chit keng chhù, inūi tī i ê chhù ê thangá āu, ū chi̍t keng sèsè ê sînsèng ê pângkeng, to̍h sī ta̍kpái Iésu lâikàu tī Kapehnáum ê sî, só͘ teh hiohkhùn ê só͘chāi. Iā tùi chit keng chhù téng bat ū chi̍tê piànsūi・ ê, hō͘ lâng ēng sohá pa̍k i ê bînchhn̂g lâi lui lo̍hkhì hē tī Iésu ê bīnchêng. Iūkoh tī hitê mn̂gkháu oe̍hoe̍h ê só͘chāi, bat ū kóng tōa tīn ê Kapehnáum ê jînbîn lâi chūchi̍p chiūkīn Iésu.

Iūkoh tī hitê chiàⁿpêng, lán ū khòaⁿkìⁿ chi̍t tiâu khoah koh pe̍h ê Lômá lâng ê tōlō͘, sī kiòchò "iân háikîⁿ ê lō͘", to̍h sī tùi Tamásek thàng kàu Tētiong hái, iā tô͘tiong ū se̍h tùi Galílaiah ô͘ ê pak pêng hōaⁿ kòekhì; tī hitê tōlō͘ téng, kui kang thang khòaⁿtio̍h chēchē ê pō͘peng, chhutgōalâng, íki̍p chēchē ê Sulīa ê senglí lâng ū chài Tangiûⁿ ê hòebu̍t beh chhuthoat khì Aulôpa. Iā in teh kòe hitê lō͘ ê sî, ū Lômá lâng teh tùi in thiu hitê kòe lō͘ sòe. Tī hitê tōlō͘piⁿ tútú beh kīn óa Kapehnáum siâⁿ ê só͘chāi, ū khòaⁿkìⁿ chi̍t keng Lômá ê sòekoan, i ê chhù téng ū chi̍t chiah kim engchiáu ê piohō, chitê to̍h sī ū chi̍tê lán só͘ bat ê lâng, Alēhoat ê kiáⁿ kiòchò Máthài, chē tī i ê sòekoan só͘ teh thiusòe ê só͘chāi.

Taⁿ chhiáⁿ oa̍t kòelâi āubīn, sòa ti̍tti̍t khòaⁿkòe ô͘chúi ê hitpêng ê kéngtì. Hitê kéngtì sī Piattò͘ ta̍kpái khui mn̂g ê sî só͘ khòaⁿkìⁿ・ê, koh sī chèng ha̍kseng só͘ teh hôesióng, lūn Iésu tī Galílaiah thoânkàu ê kò͘sū ê pōekéng.

Kòekhì ô͘ ê hitpêng, lī ū la̍k englí lō͘, ū khòaⁿkìⁿ Keklahsim lâng ê khòngiá ê tēhng; i ê soaⁿphiâⁿ, soaⁿpo͘ , sī ti̍tti̍t koân kàu pòaⁿ thiⁿ. Ta̍kpái Iésu ū chiàusiông kiò kóng,"Τaⁿ lán kòe lâikhì hitpêng hōaⁿ", hit sî in to̍h khuichûn ti̍tti̍t chìnchêng kàu tī chitê só͘chāi. I ū tiàmtī chiahê soaⁿkan ê chi̍t só͘chāi, thongmê sòa chiaplâi kîtó Siōngtè; iā lâi tútio̍h hitê hō͘ siâsîn hūsin teh tiankông・ê, ū sìkè khiākhí tī hûnbōng tiong; iā tī chi̍t só͘chāi, to̍h sī ū tōa tīn ti lo̍hkhì hitê kngkng ê soaⁿphiâⁿ, ū "cháulo̍h soaⁿphiâⁿ, chông lo̍h hái, iokliōng ū nn̄g chheng chiah, tī hái・ni̍h kek・sí,"iā chèng lâng lóng kóng sī hiahê siâsîn ū ji̍p tī hiahê ti. Tī lâm pêng khah bóe bīn ū chi̍tê tī Iûthài ê le̍ksú tiong chhutmiâ ê soaⁿpo͘ , cháchêng Seselat khangsin kóaⁿkín kiâⁿ kàu Kinî lâng Hipek ê bó͘ Ngáek ê pò͘pêⁿ, lâi liâng i chhùita ê nââu, to̍h sī chitê só͘chāi. Tī pak pêng khah bóe bīn, iûgoân ū chi̍tê khòngiá, chiàu liûthoân sī kóng bat tī chi̍tê Anhiohji̍t, Iésu ū beh chhōa hiahê iàsiān ê ha̍kseng khì hiohkhùn, kóng,"Lín kakī kah góa lâikhì khòngiá ê só͘chāi, hiohkhùn chi̍t sî á kú." Hit sî ū gō͘chheng lâng tòe I lâi tittio̍h chia̍h piáⁿ, to̍h sī tī chitê só͘chāi.

Tī hitê soaⁿphiâⁿ ê ēbīn, hitê ô͘chúi sī chhinchhiūⁿ kiàⁿ kāngkhoán, ū hoánchiò hitê choânkéng tī hitê chhengchēng ê ô͘chúi ê tiongkan. Iésu ê ha̍kseng lóng sī tī chitê ô͘・ni̍h, lâi thàn chia̍h. Iésu mā sī koànsì tī chitê só͘chāi lâi chē tī chûn・ni̍h kàsī chènglâng, iā I ū ēng sînjiah lâi lia̍htio̍h chēchē ê hî; iûgoân sī tī chitê só͘chāi; ha̍kseng tútio̍h tùithâuhong, tāike chheⁿkiaⁿ;"kò chiúⁿ kàu chin kankhó͘". Hit sî Chú ū tùi hitê o͘àm mê kiâⁿ háibīn lâi chiūkīn in, iā sī tī chitê só͘chāi. Iūkoh Chú to̍h sī in só͘ū khòaⁿkìⁿ siū tèng sí・ê, tī I kohoa̍h hit chákhí, tùi hitê háiphiâⁿ ê chi̍tê thô͘kak lâi kiò in, hit sî Iôhaneh ū tùi i ê tângphōaⁿ kóng,"sī Chú lah." Piattò͘ chi̍tē thiaⁿkìⁿ sī Chú, inūi sī thǹgpaktheh, to̍h ēng i ê thóhái saⁿ lâi hâ, thiàulo̍h hái, ti̍tti̍t liâu chúi chông khì chiūkīn I, mā sī tī chitê só͘chāi.

Chhiáⁿ lán ē kìtit chitê chêng kéng, to̍h sī ū chi̍tê lāujia̍t ê thóhái lâng ê koechhī, iā tī hitê háihōaⁿ ū chēchē chiah chûn, koh tī chūjiân ê soaⁿkan ê chōchok tiong, ū chi̍tê nâsek ê Galílaiah ô͘, iūkoh siolī tī khah hn̄g ê só͘chāi, ū Keklahsim lâng ê khòngiá ê tēhng; chhinchhiūⁿ ánne, lán to̍h ēthang liáukái tī hokimsu tiong só͘ teh kóng khí, lūn Iésu tī Kapehnáum thoânkàu ê tiongsim kò͘sū ê itchhè ê pōekéng.



第二章 海墘Ê迦百农

迦百农是近tī加利利海ê身边，是一个细细ê讨鱼人ê街市，也是耶稣第二ê故乡，koh也是tī福音书中咱所第一深知ê故事ê背景。Chit-ê迦百农是一时久tī地面上第一有得tio̍h恩典ê所在。「迦百农ah，你kám ē得tio̍h举起到天?…。因为tī你ê中间所行chiah-ê权能，若行tī所多玛，to̍h到今á日伊犹tī-・leh。」

咱若tòe伊行tī加利利ê传道旅行，咱的确beh看tio̍h加利利，也的确beh看见加利利湖，也的确beh看tio̍h迦百农。

加利利是khiā起tī北pêng，抛荒ê山里。南pêng偤太kah北pêng加利利in大家khǹg saⁿ讨厌ê心。南pêng偤太，看北pêng加利利是属tī下等ê人。所以in chiah有hit句俗语teh讲：「拿撒勒kám ē出啥物好物?」in偤太人是看轻藐视加利利人，讲in是无受教育，也冷笑in讲in ê发音lóng是粗粗ê喉声。所以tī咱ê主ê时代，若有一个加利利人落来耶路撒冷，人to̍h注意tio̍h伊所讲ê话。亲像in有即时看出彼得讲：「你是加利利人；因为tùi你ê腔口露出。」

总是hiah-ê khiā起tī山间，自由ê加利利人，是受气in偤太人hit款ê态度。加利利人是有khǹg骄傲ê态度teh款待hiah-ê khiā起tī平洋ê人。却是有淡薄ê理由，因为加利利人是有疼国ê心，欣慕ài反叛罗马ê政府，总是偤太人素常是乖乖甘愿降服外国人ê压迫。偤太人ê历史家约瑟-hut(Josephus)有讲：「加利利ê地方决断m̄-bat无看见hit款勇敢ê人。」偤太人ê经典(Talmud)也有记载讲：「In kah南pêng ê人所精差ê点，to̍h是in lóng关心tī in ê名声，khah过头tī钱财。」Hoān-sè独独为tio̍h án-ne，耶稣chiah拣选加利利来做福音ê摇篮。伊本身虽是加利利人，iáu-koh tùi受洗礼了后，伊有落来南pêng做工。伊是ài试验耶路撒冷ê人。伊有tī几nā月日久，来出去四界行tī偤太ê乡村，hoān-sè伊ê意思是ài决定一位，或者是tio̍h tiàm南pêng á是tio̍h tiàm北pêng，thang来开始伊ê使命。后来伊ê心已经tiāⁿ-tio̍h，也伊ê时期已经到，hit时「耶稣到加利利，传上帝ê福音讲日期满lah，上帝ê国近lah，lín tio̍h悔改来信福音。」

加利利mā是犹原有thang夸口伊ê土地是khah发达tī南pêng ê所在。亲像「A-Siat kah La̍p-tāi-lī ê地，」水是不止充足；tùi Lī-pa-loán是有chē-chē条ê溪，也tùi山里是有chē-chē ê水泉日日teh流出来，灌沃chit-ê土地。

In ê土地是有开垦不止阔，koh tī-chia tī-hia，有chak-chū chē-chē ê乡社。周围所看ê土地是hiah-ê富有ê外邦人ê领土。Tī古早世界所开垦ê大条道路，有贯串tī hit-ê肥súi ê平洋。Hit时未有施设hit款烟雾ê铁道，来废无早tī chiah-ê道路上所有历过ê美谈。

有chē-chē款色彩ê人，往来不止闹热ê白色ê大路，有不止显然着现tī地图里。亲像有一条行商ê大道路，是tùi大马色thàng到地中海，不止出名，叫做「沿海墘ê路，」to̍h是亲像以赛亚ê册所有讲ê，「沿海墘ê路，约旦ê河外，外邦ê加利利。」罗马人有teh保护，也有时常teh修整，续teh khioh hit-ê过路税。Chit-ê「沿海墘ê路」tú-tú beh经过迦百农ê时，tī-hia有一个税关，to̍h是马太所坐teh来管理ê所在。Tī东pêng面koh有一条不止大条，koh是tùi阿拉伯直直thàng来ê道路。Κoh tī南pêng面mā iáu有一条，犹原是真大条，是thàng到埃及ê道路，to̍h是早tī chit条路有米甸人拾tio̍h约瑟，续kā伊卖hō͘法老ê人臣侍卫头Pho-thê-hoat;也tùi亚伯拉罕ê时以来，ta̍k日tī chit条道路不时to有chē-chē队商牵伊ê骆驼慢慢teh行，koh有步兵，有大官以及tùi chē-chē所在来ê出外人teh起起落落。

Chiah-ê大条ê道路有引chhōa加利利来结联tī外面hiah-ê sim-sek ê世界。Κiám-chhái耶稣teh-beh选择加利利来做伊ê活动ê舞台，hit时伊犹原有思想tio̍h chit-ê情景。近代有一个出名ê旅行家司mih-suh博士(G. A. Smith)，tī伊所着ê册，「圣地地理」ê中间有讲：「我去tī加利利所有看见一切ê事ê中间，第一有thang做我ê教示来感激我ê，to̍h是hiah-ê自古以来所有ê道路。Hit-ê因端m̄是kan-taⁿ为tio̍h早以色列人ê族长，á是亚述，以及罗马ê马车bat行tī hiah-ê道路，独独是为tio̍h耶稣有tùi tī hiah-ê出出入入tī chit条路ê人，得tio̍h永远ê实例来做伊ê譬喻。To̍h是伊有看见有seng-lí人往来tī chit-ê大路teh走chhōe好ê珠；也有王beh去远远ê所在受封来得tio̍h国，koh有朋友beh出外去外国旅行；koh也有家主忽然tńg来见伊ê众奴仆ê面，mā有浪荡子tùi远远ê所在teh tńg来。Hit-ê远远ê所在！咱若来khiā tī加利利hiah-ê大路ê一条ê顶面，hit时咱to̍h-ē了解基督是为tio̍h啥物因端chiah hiah-ni̍h chia̍p-chia̍p来讲起hit-ê远远ê所在；因为hiah-ê大路to̍h是快快引chhōa hit款敏捷ê脚，来离开A-siat， La̍p-tāi-lī ê敬虔ê故乡，到tī腓尼基ê淫乱ê城市，koh hiah-ê大路mā有联络tī罗马，以及巴比伦ê世界。

所以咱ài beh彩画耶稣tī加利利传教ê图ê背景，hit时咱tio̍h ē记得加利利人是khiā起tī山间ê埠头，是一个快乐koh光明ê所在，koh也tio̍h ē记得in加利利人tī无闲teh做工ê时所teh唱ê歌，也自然mā tio̍h续ē记得，tī ta̍k日有ta̍k国ê人民teh经过chit-ê舞台，直直进前去到tī hit-ê无人知ê sim-sek ê世界，「远远ê所在。」若是án-ne，咱ē koh-khah了解tī ta̍k-pái大ê转机，有án怎ē hiah大阵，种种ê色彩ê群众来聚集tī伊ê身边。

总是咱的确tio̍h了解加利利湖ê事，因为这是chit-ê背景ê中心，koh亦tio̍h了解chit-ê湖边 ê迦百农，因为伊有拣选chia来做伊第二故乡。

请进前来看加利利湖。Chit-tia̍p 请看hit条不止深ê中央ê山坑，伊有tùi北thàu到南来切巴勒斯坦做两pêng，亦chit条山坑有一条约旦河直直teh流出来。Tī chit-ê深坑，koh是近tī加利利ê出发点ê山下；to̍h是比海khah深，六百八十尺ê下面，有chit-ê平地，伊ê周围渐渐koân起去，到成做一个山岩，山埔ê所在；tī-hia有咱所ài beh看ê加利利湖。Chit-ê加利利湖是够额细ê物，长约有十二英里，也阔约有六英里niā-niā。实在是hō͘咱真oh得了解，án怎耶稣ē来tī chit-ê小小ê湖ê周围，来演出一个人类ê中心ê故事。

照今á日ê旅行家见证，chit时虽然iáu有thang看tio̍h hit-ê本然ê山野，荒废ê美景，iáu-koh不过是一个冷淡无聊ê所在niā-niā。Tùi早到taⁿ，是明显有变换。因为土耳其人teh管辖hit几nā世纪ê中间，有受tio̍h in大ê损害。加利利hiah-ê坚实ê人民，为tio̍h纳税siuⁿ过头重，致到差不多beh灭无lah。Hiah-ê作穑人tú-tio̍h in ê压迫，续无啥物勇敢thang koh做工。连chē-chē树木mā是不止可怜，lóng hō͘ in chhò了了，koh亦无人beh重koh栽。受压迫ê人ê所在，无树丛ê所在，tiāⁿ-tio̍h是ē变做亲像加利利仝款。

Tī一千年ê中间，一切ê基督教国，有感觉tio̍h真见笑，想讲上帝ê kiáⁿ所bat行ê圣地巴勒斯坦，tio̍h来hō͘ hit款无信仰，残忍ê手来管辖。所以tī八百外年前，有一个隐士，叫做彼得(Peter)有出头来遍遍游说tī一切ê基督教国；出力鼓舞基督教ê武士，来兴起头一回ê十字军。后来有koh续接来试看几nā pái。总共连连有兴起七pái ê十字军。Chit-ê是tī人类历史中一个第一英雄ê故事；to̍h是有chē-chē咱所不止深知ê勇敢ê人，显出tī hit-ê历史，亲像有Hui-tek-lia̍t Pa-pa-llo̍k-sat(Frederick Barbarossa)，Pau-ní-un(Baldwin)，Sat-lia̍p-teng(Saladin)，以及Lí-cha(Richard)。又koh咱mā是有听见讲tī中世纪，连hit款gín-á ê十字军；这却是真好听ê消息，iáu-koh也是真可怜ê事，因为讲几nā万ê热心ê gín-á，用欢喜ê心，tùi tī众人phah-pho̍k-á ê中间来出发；总是到尾有ê tio̍h死tī路里，亦有ê tio̍h hō͘ A-kî-ní(Algiers) ê北pêng ê海贼，掠去做奴才。

当时ê十字军，thang讲in ê结局是失败。土耳其人ê手头是不止坚固。总是我tú-tú teh写chit本基督传ê时，有听tio̍h chit-chân不止thang生惊ê事。to̍h是第七回ê十字军，竟然失败了，到tī一千年后ê今á日，英国有koh一pái兴起第八回ê十字军。Chit-pang英国有得胜。实在咱是khiā起tī真奇异ê时代，其实是siuⁿ过头奇异，致到咱续差不多无感觉tio̍h奇异ê款。Au-lô-pa ê大战一下soah，得胜ê国是lóng teh欢喜in有khah赢；也战败ê国，伊ê 倒hoāi ê声，也是非常惨戚、哀伤；tùi án-ne，人续差不多无注意tio̍h chit-ê非常大koh奇异ê事实。Chit-ê最后ê十字军是已经有交战lah。圣地巴勒斯坦是有koh得tio̍h自由lah。巴勒斯坦是有koh一pái thang得tio̍h伊ê机会lah。啥人ē-thang讲明tùi tī将来所khàm密ê意思，是啥物款?巴勒斯坦kám是beh koh再反覆旧约时代ê历史?巴勒斯坦kám是beh koh再聚集古代ê民族?巴勒斯坦kám是beh koh再永远来开花成做耶稣所bat hit-ê主ê花园ê súi-súi ê地?

因为当时tī耶稣所bat ê加利利kah现今ê加利利是有大大ê koh样 tī-・leh。Iok-sek-hut (Josephus)以及其他chē-chē ê旅行家lóng有teh见证伊ê自然ê súi景。Chit时 hit款lóng无树木ê所在，实在是古早súi-súi ê树林。Chit时 hit款khah咸湿ê所在，实在是古早高尚ê花园。Chit时咱所有看tio̍h hit几位thang悲伤、倒-hoāi ê乡村，实在是古早近tī加利利湖hiah-ê闹热城市ê古迹。今á日ê旅行家，chiah只有thang看见几只船á无聊无聊teh浮tī hit-ê水面，总是若来讲起当其时leh，实在是不止闹热，to̍h是有讨鱼船，有王ê游览船；又koh mā有tùi 提比利亚 hiah-ê王亲kah湖边ê城市所发来teh thit-thô ê船。

Tī古早，chia算是一个不止闹热，发达出产鱼ê所在。Chit-ê湖里所出产ê鱼，伊ê名声是不止tháu到tī耶路撒冷，以及叙利亚ta̍k位ê城市，m̄-nā án-ne，连相离远远ê罗马，也是欣慕chit-ê湖所出ê鱼。Chit-ê湖边ê花木koh也是相当súi，致到hō͘人差不多看做是自然界一个神迹。Iok-sek-hut(Josephus)有见证讲，因为tī chit-ê所在，自然ê世界，有聚集ta̍k款气候ê植物tī-・leh。Tī hit-ê下面炎热ê湖岸里，有thang看tio̍h chē-chē热带地ê果子；一chàn过一chàn，ná直直koân起去；mā是有chē-chē款气候ê花木，tī一年中thang讲有十月日久，不时to teh开花，teh 结果子。In ê拉比有讲耶和华有创造七个海，总是从中加利利海是伊所第一欢喜-・ê。

福音书故事ê背景，to̍h是chit-ê灿烂ê情景，m̄是今á日ê pha-hng ê巴勒斯坦。

Chit时 ài咱来想chit-ê图ê中间ê迦百农ê位置。请来回顾咱ê主ê时chūn ê状况。咱若khiā tī湖ê南pêng面ê Tha-lí-kí-a(Taricheae)ê所在，tī-hia有thang看tio̍h Pek-ki-lē(Pickleries)ê乡村，chit-ê湖里所出ê鱼lóng是tiàm chia装kui箱á到好势，thang配到tī chē-chē大ê城市。咱若gia̍h目一下看khah远去，to̍h thang看见tī北pêng面有黑门山，也tī hit-ê山尾溜有霜雪不止chē，光nà-nà。后来咱若坐船顺hit-ê西pêng ê湖岸，直直上北起去。经过几nā 个 kah咱lóng无关系 ê光亮 ê乡村了后，koh 进前差不多óa六英里路，to̍h thang到tī一个súi koh白ê城市，叫做提比利亚。Chit-ê所在是希律王ê故乡，也是加利利ê政治 ê中心，koh也是一个chhia-chhí、快乐、半外邦ê城市，是不止有光彩tī-・leh，因为伊ê步兵，以及官员有整齐；伊ê朝廷有训练；伊ê社ē有自由，伊ê娼妓有装饰，又koh罗马人合时势ê水浴场，tī in歇困ê日有giú chē-chē人ê心，来生出快乐，腐败 ê生活。Tī chit-ê城ê后面有以马忤(Emmaus)ê疗养所，tùi Ta̍k国有chē-chē好额ê患者来tī-chia teh 疗养，续thang洗温泉。设使咱若bat teh奇怪想讲thái-thó tī chit-ê迦百农ê故事中，有hiah-ni̍h chē pái teh讲起chē-chē病人ê事，咱的确tio̍h ē记得以马忤ê疗养所，是kah迦百农相离只有几里路niā-niā。

离开提比利亚，koh ǹg北直直起去到tī湖ê西北角ê所在，hit时咱beh有看tio̍h chē-chē山岩渐渐 teh 退去tī咱ê后面，也beh有看tio̍h一个阔阔ê土地。Chit-ê土地to̍h是Keh-nî-sat-le̍k ê富有ê平洋。Tú-tú tī hit-ê beh离开山岩ê 地点，有一个乡村是叫做Boa̍t-tāi-lia̍p;咱ē记得，tùi chit-ê所在有一个妇人人叫做马利亚，来出现 tī chit-ê故事；也tùi Boa̍t-tāi-lia̍p koh 进前tú-tú有两英里路，咱to̍h有thang看见Ko-lia̍p-sèng， 伯赛大以及迦百农等，lóng chak做伙tī-・leh。Chiah-ê所在名差不多thang讲咱是lóng 真熟。「Ko-lia̍p-sèng ah，你有灾厄！伯赛大ah，你有灾厄！迦百农ah，你kám ē得tio̍h举起到天?」 咱ê船到迦百农，来pha tī hit-ê码头，离湖ê 岸óa有几nā码ê海面，hit时咱会看见chē-chē粗鲁大只ê 讨海船，lóng是tùi chia来出发去海里讨鱼；koh有chē-chē水手大家做伙出声teh相叫，mā是有chē-chē真欢喜ê gín-á，tī山á顶 开声ná teh唱歌，ná teh起沙á城。咱chit时 tú-tú是行到tī耶稣当时bat khiā tī船里设掖种 ê譬喻，来教示众人ê所在；to̍h是伊有khah常tī-chia，「来坐tī船里，请in kā船放khah开，免hō͘众人chak tī伊ê身边，to̍h tùi船里来教示众人。」

Tī咱ê头前面，咱有看见hit-ê khiā起tī树林、花园ê中间ê迦百农。也tī hit-ê山坪高高ê所在，有看见一个众人所怨恨 ê罗马人ê兵营不止显然。现时chit-ê兵营ê头人却是做人民ê朋友，伊虽是外邦ê百总，iáu-koh心内有同情tī伊ê宗教，to̍h是照所记载讲：「伊疼咱ê人民，koh本身替咱起会堂。」也tī山脚ê 街里，耶稣bat数周间tī-hia传福音hit间白色ê会堂，to̍h是伊所起造ê。Κoh tī山顶hit-ê灿烂ê会堂，树林后有hiah-ê「有产阶级」ê khiā-ke厝tī-・leh。Hit-ê管会堂ê Gâi ló͘，以及「有王ê人臣伊ê kiáⁿ破病tī迦百农-・ê」，to̍h是khiā起tī chit-ê所在。耶稣mā bat有一日入去tī hit中间ê一间厝，来kah一个好额ê 法利赛人叫做西门做伙坐桌，也tī hit时tú-tn̄g城内有一个pháiⁿ ê妇人人知影，to̍h来khiā tī伊ê面前啼哭，「有目屎 滴 tâm伊ê脚，to̍h用伊ê头毛拭伊。」

Chit时顺hit-ê poh岸，请旋咱ê目chiu，看tùi hit-ê弯曲ê街市，hit-ê头前面开开ê tiàm头，以及有chē-chē船，in ê 茶色ê帆lóng卷起来hit-ê细细ê港口过去。后来咱to̍h ē看tio̍h一个所在叫做伯赛大，意思是讨鱼人ê城；其实chit-ê所在差不多thang讲是属tī迦百农ê一部分。Hit-ê年老ê Se-pí-thài，to̍h是khiā起tī chit-ê所在，伊是teh做讨鱼ê头人，本身mā有整几nā只船teh讨海，也伊ê kiáⁿ一个是叫做雅各，koh一个是叫做约翰，又koh in老母to̍h是叫做Sat-lô-bí；chit-ê妇人人to̍h是tī后来咱所ē-thang看tio̍h hit-ê野心ê「Se-pí-thài ê kiáⁿ ê老母」，因为伊有替伊ê kiáⁿ儿tùi耶稣来请求ài beh得tio̍h高ê地位 tī伊ê圣国。

Tī hit-ê 岸顶，咱thang看见西门彼得ê厝，to̍h是伊kah伊ê家族做伙 khiā起ê所在。彼得ê 丈姆以及伊ê小弟安得烈是lóng kah in做伙 tiàm-tī-hia。请咱特别ē记得彼得chit间厝，因为tī伊ê厝ê 窗á后，有一间细细ê神圣 ê房间，to̍h是ta̍k-pái耶稣来到tī迦百农ê时，所teh歇困ê所在。也tùi chit间厝顶bat有一个半遂-・ ê，hō͘人用索á缚伊ê眠床来lui落去hē tī耶稣ê面前。又koh tī hit-ê门口狭狭ê所在，bat有讲大阵 ê迦百农ê人民来聚集就近耶稣。

又koh tī hit-ê 正pêng，咱有看见一条阔koh白ê罗马人ê道路，是叫做「沿海墘ê路」，to̍h是tùi大马色thàng到地中海，也途中有旋 tùi加利利湖ê北pêng 岸过去；tī hit-ê道路顶，kui工thang看tio̍h chē-chē ê步兵、出外人，以及chē-chē ê叙利亚ê生理人有载东洋 ê 货物beh出发去Au-lô-pa。也in teh 过hit-ê路ê时，有罗马人teh tùi in 抽hit-ê 过路税。Tī hit-ê 道路边tú-tú beh近óa迦百农城ê所在，有看见一间罗马ê税关，伊ê厝顶有一只金鹰鸟ê标号，chit-ê to̍h是有一个咱所bat ê人，A-lē-hoat ê kiáⁿ叫做马太，坐tī伊ê税关所teh抽税ê所在。

Taⁿ请oa̍t过来后面，续直直看过湖水ê hit-pêng ê景致。Hit-ê景致是彼得ta̍k-pái 开门 ê时所看见-・ê，koh是众学生所teh回想，论耶稣tī加利利传教ê故事ê背景。

过去湖ê hit-pêng，离有六英里路，有看见Kek-lah-sim人ê 旷野 ê地方；伊ê山坪、山埔，是直直koân到半天。Ta̍k-pái耶稣有照常叫讲：「Τaⁿ咱过来去hit-pêng 岸」，hit时in to̍h开船直直进前到tī chit-ê所在。伊有tiàm-tī chiah-ê山间ê一所在，thong暝续接来祈祷上帝；也来tú-tio̍h hit-ê hō͘邪神附身 teh 癫狂-・ê，有四界khiā起tī坟墓中；也tī一所在，to̍h是有大阵猪落去hit-ê光光ê山坪，有「走落山坪，chông落海，约量有两千只，tī海里kek-・死，」也众人lóng讲是hiah-ê邪神有入tī hiah-ê猪。Tī南pêng khah尾面有一个tī偤太ê历史中出名ê山埔，早前Se-se-lat空身赶紧行到Ki-nî人Hi-pek ê bó͘ Ngá-ek ê布棚，来凉伊嘴干ê咙喉，to̍h是chit-ê所在。Tī北pêng khah尾面，犹原有一个旷野，照流传是讲bat tī一个安息日，耶稣有beh chhōa hiah-ê厌倦ê学生去歇困，讲：「Lín ka-kī kah我来去旷野 ê所在，歇困一时á久。」hit时有五千人tòe伊来得tio̍h食饼，to̍h是tī chit-ê所在。

Tī hit-ê山坪ê下面，hit-ê湖水是亲像镜仝款，有反照hit-ê全景 tī hit-ê 清净ê湖水ê中间。耶稣ê学生lóng是tī chit-ê湖里，来thàn食。耶稣mā是惯势tī chit-ê所在来坐tī船里教示众人，也伊有用神迹来掠tio̍h chē-chē ê鱼；犹原是tī chit-ê所在；学生遇tio̍h对头风，大家生惊；「kò桨到真艰苦」。Hit时主有tùi hit-ê乌暗暝行海面来就近in，也是tī chit-ê所在。又koh主to̍h是in所有看见受钉死-・ê，tī伊koh活hit早起，tùi hit-ê海坪ê一个土角来叫in，hit时约翰有对伊ê同伴讲：「是主lah。」彼得一下听见是主，因为是thǹg腹theh，to̍h用伊ê 讨海衫来hâ，跳落海，直直辽水chông去就近伊，mā是tī chit-ê所在。

请咱ē记得chit-ê情景，to̍h是有一个闹热ê 讨海人ê街市，也tī hit-ê海岸有chē-chē只船，koh tī自然ê山间ê 造作中，有一个蓝色ê加利利湖，又koh相离tī khah远 ê所在，有Kek-lah-sim人ê 旷野 ê地方；亲像án-ne，咱to̍h ē-thang了解tī福音书中所teh讲起，论耶稣tī迦百农传教ê中心故事ê一切ê背景。