《《平民ê基督传》》

 | | | 转寄

Tēit Koàn Tēsaⁿ chiuⁿ Sèkài ū teh thènghāu 第三章 世界有teh thèng候

作者 Tâi e̍k:Ko Tekchiong,Siutēng Lîm Chùnio̍k & Chng Hūiphêng 2024.03.03

Tē saⁿ chiuⁿ Sèkài ū teh thènghāu


Tī tēlí siōng íki̍p chèngtī siōng chiahê gōahêng ê piànchhian ígōa, lán thang tùi hit tongsî, lâng ê susiúⁿ íki̍p liāmthâu ê hongbīn lâi khòaⁿchhut hitê sio siāng ū ìgī ê lāibīn ê ê chúnpī. Tongsî sī chi̍tê iàsiān sit ì, bô boánchiok ê sèkài, tīteh thènghāu Kitok ê lîmkàu. Putchí khiàm lâng thang pangchō͘ lâi kó͘bú in ê sim. Biánkóng, Kitok íchêng tī ta̍k sîtāi chēchió ūiáⁿ lóng sī ánne. Chóng・sī jînlūi ū teh chìnpō͘, lâng ê liôngsim putsî ū teh oa̍h tāng lâi póchhî in chòeko ê kôanui, jînlūi chiāmchiām khah ū teh siūⁿ khah ū kámkak bô boánchiok ê liāmthâu tī・leh.

Chhiáⁿ koh khòaⁿ chit saⁿê bîncho̍k, chiūsī Hilīnî lâng, Lômá lâng íki̍p Iûthài lâng.

Seng lâi khòaⁿ Hilīnî lâng. In sī kiaungō͘, jia̍tsêng, phûsò bíbiāu ê bîncho̍k, ū kosiōng ê gēsu̍t, bûnha̍k, tiatha̍k tī・leh;in sī gâu hiónglo̍k gēsu̍t, koh ū gâu chò si ê thianhūn, tùi ánne ū antì chēchē sînbêng tī O͘línphuh(Olympus) ê soaⁿ téng. Tī kináji̍t ê sèkài, sio̍k tī bûnbêng ê kok, lóng ēng kiaⁿhiâⁿ kah kámsiā ê liāmthâu teh chùì khòaⁿ kó͘chá hiahê Hilīnî lâng. Lán kináji̍t só͘ū chò hó ê bûnhòa, tōapō͘hūn sī chhut tùi in ê konglô. In ūitio̍h bûnhòa lâi ló͘le̍k khòaⁿchò sī tēit tiōngiàu ê kang. Khaksi̍t bô ū símmi̍h kok thang tùi in lâi khoakháu in ê bûnhòa, iā khaksi̍t bô ū símmi̍h kok thang pí in khah siū lâng ê oló.

Chóng・sī, hàiⁿah!Tī chòekīn ê tāichiàn, lán ū siū kàsī, chaiiáⁿ bûnhòa bô chongkàu tī・leh, sī bētàng chò símmi̍h, iā chai tongsî hitê khóliân ê Hilīnî lâng ū sêngjīn, kiámchhái kináji̍t ê Tekkok lâng iā tio̍h ài sêngjīn, chaiiáⁿ sèkài kanta bûnhòa sī bētàng chìnpō͘. Chiàu góa teh siūⁿ hiahê Hilīnî lâng oánjiân chhinchhiūⁿ kīntāi ê Paris siâⁿ ê lâng, sī phûsò, ài gô͘lo̍k, oa̍htāng, sī ài iûiû chūchāi ê bîncho̍k. Sûijiân sī ánne, tī in hitê sengoa̍h ê ēbīn sī iáukú ū Hâm chi̍t chióng ê ai tiāu tī・leh. In só͘ū hitê chòe êngiāu ê sîkî íkeng kòeliáu, Hilīnî ê n̂gkim sîtāi sī íkeng khì lah. In chèngtī siōng ê chhànlān íkeng sitlo̍h. Kiatkio̍k sī hùi liáu in ê itseng tī hitê phûsò, îmga̍k ê sengoa̍h, hòngtōng kah siâok ê liāmthâu sī chhinchhiūⁿ hoanhoe seⁿ tī in ê sengoa̍h lāi. In ê súisúi ê chongkàu íkeng bô la̍t thang chó͘chí in ê siâok ê sèngphiah. Kám ē leh? Liân tongsî tī hitê siōng êngiāu ê ji̍t, in só͘ ho̍ksāi tī hitê O͘línphuh(Olympus) soaⁿ téng ê chèng sînbêng, iā to lóng sī îmlōan ê só͘ chò. Só͘í lán kám bōe siūⁿ kóng, ū símmi̍h lâng beh tùi hiahê sînbêng lâi kòsò͘ in ê chengsîn siōng ê kîkiû?

Tng in siàuliân ê sî, simchêng sī ke̍k tansûn, in putchí ū sìnsim, khòaⁿ hiahê sînbêng sī chin tú chin, si̍t tú si̍t. In ū sìnhōng in ê sînbêng, inūi in só͘ sìn ê to m̄ sī choanchoan sī pháiⁿ lūi ê sînbêng, chhinchhiūⁿ Jiûbú(Jove) sîn sī hó sèngchêng ê pē, sī Chōbu̍tchú. In só͘ sìn ê sînbêng iā ū kah in tôngchāi kauchiàn tī Thê mô͘po͘lí (Thermopylae) ê soaⁿkok, tīhia ū saⁿpah ê ū miâsiaⁿ ê lâng, khéng ūitio̍h Hilīnî, ūitio̍h chènggī lâi sòngsit in ê sèⁿmiā.

Chóng・sī in taⁿ íkeng tūilo̍h chiâⁿchò sībô ǹgbāng, loánjio̍k ê bîncho̍k. Sûijiân in ū póchûn hiahê sînbêng ê hêngthé, kîsi̍t sī choânjiân sitlo̍h íchêng só͘ū chinsi̍t ê sìnsim. In ê sînōe piànsêng chi̍tkhóan hongtōng ê kò͘sū. Só͘í tī chiahê khóliân ê Hilīnî lâng tehkhòaⁿ, chitê sèkài putkò sī chi̍tê bôliâu ê só͘chāi. Tng in chhengliân ê sî só͘ tiaukhek lâi chunkèng ê sîn, nāsī in iáu ū sìnsim, chiū iáu ēthang tāmpo̍h lâi anùi in ê sim, m̄kú in taⁿ to bô sìn lah!

Chhiáⁿ lâi khòaⁿ Lômá lâng, in bô kah chhinchhiūⁿ Hilīnî lâng ê húpāi. In sī ū ióngkám, chhutmiâ ê bîncho̍k, ū thang khoakháu i ê koânpèng, sèle̍k íki̍p i ê sêngkong. Chóng・sī chēchē ê le̍ksúka, iûgoân ū chísī lán chai, tī hitê ênghôa chhànlān ê sengoa̍h ê ēbīn ū húpāi ê só͘ chò tī・leh. In ê katêng sengoa̍h sī bōetàng hêngiông ê chhiⁿchhám. Pōgio̍k kah chânjím sī móa sìkè. Chèng pehsèⁿ ê tōtek sengo̍ah sitlo̍h, chiâⁿchò chhinchhiūⁿ khîmsiù ê khoánsit, sèngchêng chânjím. In tēit hoaⁿhí ê gô͘lo̍k, chiūsī tī hìhn̂g tiong khòaⁿ lâng si̍tchāi sio thâi chò simsek, che sī chinchiàⁿ khóò͘ⁿ ê sū! In ê lô͘lē ê chètō͘ sī kokka siū chiùchó͘ ê gôanin. Tī Lômá ê kelō͘ chiūⁿ, saⁿ lâng tiong, nn̄g lâng sī lô͘châi; hūjînlâng saⁿ lâng tiong, nn̄g lâng sī lúpī; sī chò chú lâng ê phûsò ê jio̍kio̍k ê tùichhiú. Chò lâng ê lô͘châi sī tiàm tī chhiⁿchhám ê kénggū. Kitokkàu kàu Lômá ê sî, tī lô͘châi ê tiongkan, hiahê chin pháiⁿ ê, ū pāihoāi Lômá. In ū ēng sin ê khoán, bô chèngkeng ê chōeok lâi pāihoāi in ê chúlâng kah in ê āutāi. Lômá ê choân sēng ê chhengliân só͘ū itchhè ê jia̍tchêng, lóng sī súiōng tī siâok ê sengoa̍h. Tìkàu Lômá ê siàuliân tī bōe tōahàn íchêng, in ê sinthé chiū chiāmchiām soelám, simsîn iàsiān, sèngchêng pāihoāi. Tī Chúāu óa pòaⁿ sèkí, Páulô ū chísī hitê chênghêng tī Lômá jînsū, hitê hō͘ lâng ē chheⁿkiaⁿ ê thâu chi̍t chiuⁿ ê lāibīn. Siōngtè ū chiàu in simlāi ê suio̍k, lâi kauhù in tī bô chhengkhì. In sûijiân ū chēchē úitāi thang khoakháu ê sū, m̄koh Lômá ê siāhōe, tùi tī ê kôkô lâmlí lâi khòaⁿ, sǹgchò sībô thang Ǹǹgbāng ê siāhōe, bô Siōngtè ê siāhōe. Bôlūn símmi̍h sîchūn, in tī khó͘lān, tī oànhūn jînseng, tīteh himbō͘ gī ê sî, tûliáu hitê lúsîn Lômá íki̍p hiahê hō͘ lâng ho̍ksāi chò sînbêng ê hôngtè ígōa, to bô ū Siōngtè thang kîkiû. Lán púnsin nā lâi tiàm tī hitê chêng kéng, chhì siūⁿ lán ê kámsióng siáⁿ khóan.

Chóng・sī che m̄ sī lán só͘ tio̍h chùì ê siōng iàukín ê tiám, inūi che sī īkàu tiong ê siôngsū. Lán só͘ tio̍h chùì ê siōng iàukín ê tiám, chiūsī tī Lômá lâng ê tiongkan ū chēchē chin hó sim ê lâng, lóng thóià hitê chênghêng. Só͘í tī tongsî, hoānnā ū thêko siāhōe tōtek, bôlūn siáⁿ khóan ê ūntōng, to lóng siū chin tōa ê hoangêng. Κoh tī chiahê īⁿkàutô͘ ê tiongkan, iûgoân sī ū chēchē súi ê jînkeh chiá tī・leh. Lán ē kìtit khah āulâi tī Siniok tiong ū kìchài kúinā miâ ê Lômá ê pahchóng, in chiapchhiok tio̍h Kitokkàu ê sî, simlāi cháiⁿiūⁿ ê loānbō͘ i. Khòaⁿtio̍h hiahê susiúⁿ ê chítō chiá, ū cháiⁿiūⁿ teh thònghūn hit sî ê siāhōe chōngthāi, che sūsi̍t, lán thiaⁿliáu lóng kah in chòhóe siongsim. Chitê sîtāi chēchē tiatha̍kchiá, lóng teh cháuchhōe chinlí, tuikiû khòaⁿ ū símmi̍h thang chò hêngûi ê chítō gôanlí. Chèng lâng chiāmchiām chìnpō͘, thoatchhut hitê gûgōng bô teh siūⁿ ê sîkî. Chèng lâng íkeng lóng khó͘sim teh susiúⁿ. Inūi chèng lâng khòaⁿkìⁿ in ê siāhōe, sībô kohiūⁿ Hilīnî lâng ê siāhōe, lóng bô ū sînbêng tī・leh. Tùi ánne, in ū ke̍kle̍k koatì teh chhōe khòaⁿ ū símmi̍h sînbêng thang lâi tuikiû in ê chongkàu sengoa̍h. In ū kángkiù liôngsim ê òbiāu ê tōlí, ū sêngjīn i ê koânui. Só͘í āulâi tī in tiongkan ū chi̍t lâng kiatlūn kóng,"liôngsim sī chi̍t chióng lāichāi ê sîn."Chit chióng susiúⁿ chāi īⁿkàutô͘ sǹgchò sī chi̍tê oántāi ê chìnpō͘.

Sutoa ha̍kphài ê tiatha̍kchiá ū phahkhui lâng ê sim, lâi kàsī hó ê tōlí kóng,"Tio̍h kiû hó ê tekhēng, tio̍h thiaⁿ liôngsim ê siaⁿ, inūi liôngsim sī chi̍t chióng lāichāi ê sîn. Tōabīn tī liôngsim ê pōeāu, ū bó͘ úitāi ê sîn tī・leh. Chóng・sī sûijiân bô kóng, ia̍h sī tio̍h thiaⁿ liôngsim ê siaⁿ."chāi īⁿkàutô͘, che kám bô sǹgchò sī kosiōng súisúi ê thāitō͘?

Khaksi̍t, Siōngtè ū putsî teh pangchō͘ lâng ê sim lâi bat hó ê kàsī. Hitê só͘ beh lâi chò sèkan ê kng ê, iûgoân ū teh chiòkng tī in ê simlāi.

Kó͘chá hiahê susióngka íkeng ū chīn in siōng tōa ê ló͘le̍k. Chóng・sī in só͘ ló͘le̍k ê, lóng sī lílūn, ha̍ksoat nātiāⁿ. In bô thang chhinchhiūⁿ Iûthài lâng ê khoánsit, ū kiankò͘ ê kinki, thang lâi khíchō in ê chongkàu. Tùi ánne, in ê siōngkôan ê ló͘le̍k sī lóng kui tī khangkhang, in ê lílūn, ha̍ksoat sī bô la̍t thang pangchō͘ lâng lâi jímsiū chitê bô pêⁿtháⁿ ê jînseng, in hiahê súisúi ê ha̍ksoat, khaksi̍t bētàng giú itpoaⁿ lâng ê sim. In ke̍kle̍k hoathui lán lâng kakī ê lísèng, lâi beh susiúⁿ chongkàu ê tōlí, iáukú in ê kiatkio̍k sī sitpāi.

In sī sitpāi, tútú gōapang lâng chhinchhiūⁿ ánne teh cháuchhōe chin kng ê sî ――tútú tng lán lâng khò kakī ê ló͘le̍k sitpāi ê sî ――tútú tī chitê sèkài súsiōng ê gûiki ê sî, Kitok lâilîm kàu sèkan, che kám m̄ sī ētàng hō͘ lán chùì ê sū?

Taⁿ lâi kóngkhí cho͘chit bûnbêng ê sèkài hitê tēsaⁿ ê bîncho̍k, Iûthài lâng sī ánchóaⁿ? Tōa bīn ū lâng beh siocheⁿ kóng, nāsī Hilīnî lâng á・sī Lômá lâng, kiámchhái thang kóng sī ū teh kîthāi ê sim tī・leh, m̄koh khióngkiaⁿ sī Iûthài lâng, bôlūn siáⁿ khóan,khólêng sī kò͘chi̍p, hêngge̍k, bô ū hoaⁿhí ài gêngchiap Kitok ê lîmkàu ê sim.

Lán thang siūⁿ, che kóng liáu ē ū khah kòethâu. Lán kanta khòaⁿkìⁿ Iésu tī Siniok tiong só͘ kongkek ê hiánhiān ê sūsi̍t, chiū ánne lâi phòaⁿtòan in sī kò͘chip, gâu khǹg phiankiàn ê Iûthài lâng. Chhiáⁿ lán tio̍h ē kìtit tī Iûthài lâng ê tiongkan, ū chēchē chin hó ê lâng, ū liáukái Iésu chiūsī oânsêng Kūiok ê sianti só͘ teh īgiân ê, sòa lâi chiâⁿchò goânsí sîtāi ê kàuhōe, siōng chá ê chò tēit kèngkhiân ê sìntô͘.

Lán nā chhâkhó tongsî ê tùchok, chiū ē chai ū chēchē chhimtîm ê Iûthài lâng, bô kohiūⁿ Hilīnî lâng á・sī Lômá lâng, iûgoân sībô boánchiok in ê chongkàu. Hiahê līkhui Pale̍ksuteng sìkè iûle̍k tī gōakok ê Iûthài lâng ū chiapchhiok tio̍h pa̍t kok ê bîncho̍k, soah putchí tôngchêng in ê ha̍kbūn, tùi ánne ū khuikhoah in ê gánkài. In íkeng thoatchhut Pale̍ksuteng ê pâi gōa ê simsu. In chhinbi̍t lâi kah gōapang ê pêngiú chòhóe khiākhí, tùi ánne ū kámkak in ê Iûthàikàu, nāsī bētàng iôngín gōapang lâng, chiū khaksi̍t bētàng chiâⁿchò choân jînlūi ê chongkàu. Siatsú nā kóng, Iéhobah chíū sī Isulael chi̍t bîncho̍k ê Siōngtè, ígōa ê sèkài ê lâng, chíū tio̍h kengiû Isulael lâng ê chhiú, thàn in ê katlé, thàn só͘ bô ài ê chēchē ohtit tamtng ê kuikí, chiah thang chhinkīn i, chhinchhiūⁿ chit khóan ìsù, sī chin khùnlān ê sū. Tùi ánne, lán ū khòaⁿkìⁿ chēchē Iûthài lâng ê tùchok, koatì ū khǹg khah khoahtōa ê ǹgbāng beh lâi tiâuhô in ê chongkàu, chiâⁿchò chi̍tê sèkài ê chongkàu, lâi līek choân jînlūi.

Siatsú Iûthàikàu, to ū hiah kosiōng ê sînha̍k, nā ētit thang khui hoe lâi chiâⁿchò chi̍tê úitāi ê sèkài ê chongkàu, hō͘ choân jînlūi, bô hunpia̍t Iûthài á・sī gōapang, Hilīnî á・sī iábân ê, lô͘po̍k á・sī chūiû ê, lóng thang tittio̍h Siōngtè ê untián, sī chin bānhēng! Kîsi̍t chēchē chhimtîm ê Iûthài lâng chai, che tútú sī Kūiok chèng sianti só͘ khòaⁿ ê īsiōng, chiūsī ū chi̍t ji̍t Mesíiah beh lîmkàu, tùi Iûthài ê kinchâng beh hoathiān chi̍t lúi sèkài ê chongkàu ê tōa lúi ê hoe, thang lâi chiokhok choân jînlūi.

Lán tīchia iáu ū chi̍t hāng tio̍h siūⁿ. Lūn lu̍thoat, chhinchhiūⁿ Páulô hitkhóan jia̍tsêng chengsîn ê lâng tehkhòaⁿ, sī íkeng kū khì ê mi̍h. Chiàu Páulô ê ìsù, lu̍thoat sī ē bô khì, lu̍thoat putkò sī chiāmsî, sī chò gíná ê kàusu, ínchhōa lâng chiūkīn Kitok. Tī i teh kòpe̍k hoánhóe chêng ê chengsîn siōng ê chhiⁿchhám ê tàucheng, hit kù ōe ê tiongkan, ū piáusī hō͘ lán chai, ū chēchē jia̍tsêng ê Iûthài lâng cháiⁿiūⁿ ū chhinchhiūⁿ i ê khoánsit, teh cháuchhōe khòaⁿ ū símmi̍h khah ū ǹgbāng ê lō͘ thang chhinkīn Siōngtè. Chāi hit ténghō lâng, in chhōetio̍h Kitok sī chi̍tê thang hoaⁿhí ê hoatkiàn.

Tng Kitok tehbeh lîmkàu hit sî, choân Iûthài ê sèkài ū hiánchhut chin kínsīn teh kîthāi ê chengsîn tī・leh, che sūsi̍t, tī hiahê m̄bat Iûthàikàu ê lâng tehkhòaⁿ, si̍tchāi sī tēit ū miâ, koh sī chin thang chheⁿkiaⁿ ê tāichì. Lán thang hótáⁿ lâi sìn, bô ū chi̍t kok bat piáusī chhinchhiūⁿ Iésu beh lîmkàu hit sî ê choân Iûthài ê sèkài ê chengsîn chōngthāi, hiah ē giú lâng ê sim, hō͘ lâng chin chheⁿkiaⁿ ê hiānsiōng.

Inūi siōnglō͘bóe teh kiànchèng,"Hitê só͘ beh lâi ê" ê sianti ê īgiân sī íkeng kòeliáu gō͘pah nî kú, iā tī hit tiongkan lóng bôtāng bô chēng. Só͘í kiámchhái lâng kàugia̍h thang liāusióng, íkeng kengkòe gō͘pah nî kú, chèng lâng úntàng bōe kìtit, á・sī pàngsak in teh ǹgbāng ê chengsîn chiah tio̍h. Kîsi̍t tng tī hitê sîkî ná pekkīn choân bîncho̍k, sī ná pekchhiat teh thènghāu. SinKūiok ê tiongkan só͘ū chhutmiâ ê bûnha̍k, lóng ū hiánchhut hithō kîthāi ê chengsîn tī・leh. Lán tīchia bô ūi thang lâi kóngkhí chit khóan bûnha̍k ê sū. Putkò lán ài kanta tīchia lâi khòaⁿ chit pún sèsè ê chheh, thang kóng sī chit khóan bûnha̍k ê tāipiáu, sī kiòchò < Êno͘k ê chheh > (Book of Enoch). Chit pún chheh sī thonghêng tī Chú chêng óa 200 nî ê tiongkan, Iûthài ū bat tha̍ktio̍h chit pún chheh. Lán m̄bián giâugî, Iésu úntàng iûgoân ū tha̍ktio̍h chiah tio̍h. Só͘í góa siôngsiông teh siūⁿ, Iésu ū tùi chit pún lâi tittio̍h i só͘ hoaⁿhí ēng lâi chísī i púnsin hit kù "Jînchú" ê ōe.

Hit pún chheh ê tiongkan, ū chi̍t chām chhinchhiūⁿ ánne:

"Góa tī īⁿsiōng tiong, ū khòaⁿkìⁿ hitê kah éngoán chiá tôngchāi ê. I ê iôngmāu sī chhinchhiūⁿ lâng, koh ū unhūi móamóa, góa ū chhiáⁿmn̄g thiⁿsài, ia̍h i ū kā góa kóng, Chitê sī Jînchú , ū gī tiàm tī i, i sī beh khésī itchhè só͘ únba̍t ê sū. Chitê Jînchú beh chiâⁿchò gīlâng ê kùn, ê koái, gōapang lâng ê kng, íki̍p kiànnā phahpiàⁿ ê lâng ê ǹgbāng. Kiànnā khiākhí tī tēbīn chiūⁿ ê chèng lâng, lóng beh pàikūi tī i ê bīnchêng. Inūi chitê intoaⁿ, i sī tùi khuiphiah thiⁿtē ílâi kàu éngoán, chiū íkeng siū kéngsóan."

Chiahê chheh sī teh chísī tongsî iáu tīteh chìnpō͘ tiong ê ǹgbāng ê chengsîn. Chóng・sī tī hokimsu ê thâu chām, lán ū khòaⁿtio̍h hitê ǹgbāng ê chengsîn, ū tiô thiàu tī ta̍k tiuⁿ ê chóa bīn. Kūiok sianti só͘ thoân ê siausit ū kiatchiâⁿ chi̍tê khaksi̍t, tiāⁿtio̍h ê ǹgbāng. Só͘í bôlūn símmi̍h sîchūn, nā ū bó͘ chítō chiá chhutthâu ê sî, hitê ǹgbāng ê sim ū hoatchhut jia̍tjia̍t ê chitbūn. Chhinchhiūⁿ tng Iôtah chhutthâu lâi tíkhòng Lômá chènghú ê thiusòe ê sî, chiū ū chin chē lâng lâi tòe i, phahsǹg i sī Mesíiah. Tng kiâⁿsélé Iôhaneh chhutthâu ê sî, chèng lâng siōng chá tùi i sī phō siáⁿ khóan ê susiúⁿ? Chiūsī "chèng lâng simlāi teh gīlūn Iôhaneh kiámchhái sī Kitok." tng Iôhaneh chhutthâu lâi soanthoân ê sî, lâng thâukhíseng sī mn̄g i ánchóaⁿ? Chiūsī mn̄g kóng,"chhiáⁿ kā goán kóng, lí kám sī Mesíiah? Só͘ beh lâi ê, kám sī lí? "Chhinchhiūⁿ ánne, lán chíū kámkak lán sī tiàm tī hitê chin kínsīn teh kîthāi ê khongkhì tiong.

lán chitmá lâi hôekò͘ ísiōng só͘ kóng hiahê sūsi̍t, chiū khah ēthang liáukái hitê chênghêng. Chiàu ísiōng só͘ kóng, chiūsī hō͘ lán chai tī le̍ksú tiong ū chi̍tê sîtāi, tēbīn chiūⁿ tōa ê pangkok, tī bô phahsǹg ê tiongkan, lóng ū teh thè Kitok chúnpī lō͘, iā choân Iûthài ê bîncho̍k tiāⁿtio̍h teh thènghāu i ê lîmkàu, iūkoh hitê khóliân ê sèkài, khiākhí tī hitê siōng chhiⁿchhám ê chōngthāi ū o͘pe̍h tīteh cháuchhōe,ǹgbāng ū símmi̍h thang thêko in ê sengoa̍h.

Tútú chhinchhiūⁿ tī chitmá, Kitok ū lîmkàu tī chit sèkan!




第三章 世界有teh thèng候



Tī地理上以及政治上chiahê外形ê变迁以外，咱thang tùi hit当时，人ê思想以及念头ê方面来看出hitê相siāng有意义ê内面的ê准备。当时是一个厌倦失意，无满足ê世界，tīteh thèng候基督ê临到。不chí欠人thang帮助来鼓舞in ê心。免讲，基督以前tī ta̍k时代chēchió有影lóng是ánne。总是人类有teh进步，人ê良心不时有teh活动来保持in最高ê权威，人类渐渐khah有teh想khah有感觉无满足ê念头tī・leh。

请koh看chit三个民族，就是希利尼人、罗马人以及偤太人。

先来看希利尼人。In是骄傲、热诚、浮躁美妙ê民族，有高尚ê艺术、文学、哲学tī・leh;in是gâu享乐艺术，koh有gâu作诗ê天份，tùi ánne有安置chēchē神明tī O͘línphuh(Olympus)ê山顶。Tī今á日ê世界，属tī文明ê国，lóng用惊惶kah感谢ê念头teh注意看古早hiahê希利尼人。咱今á日所有做好ê文化，大部分是出tùi in ê功劳。In为tio̍h文化来努力看做是第一重要ê工。确实无有甚物国thang tùi in来夸口in ê文化，也确实无有甚物国thang比in khah受人êoló。

总是，hàiⁿah!Tī最近ê大战，咱有受教示，知影文化无宗教tī・leh，是bētàng做甚物，也知当时hitê可怜ê希利尼人有承认，kiámchhái今á日ê德国人也tio̍h ài承认，知影世界kanta文化是bētàng进步。照我teh想hiahê希利尼人宛然亲像近代ê巴黎城ê人，是浮躁、ài娱乐、活动，是ài悠悠自在ê民族。虽然是ánne，tī in hitê生活ê下面是iáukú有含一种ê哀调tī・leh。In所有hitê最荣耀ê时期已经过了，希利尼ê黄金时代是已经去lah。In政治上ê灿烂已经失落。结局是废了in ê一生tī hitê浮躁、淫乐ê生活，放荡kah邪恶ê念头是亲像蕃花生tī in ê生活内。In ê súisúi ê宗教已经无力thang阻止in ê邪恶ê性癖。Kám ē leh？连当时tī hitê最荣耀ê日，in所服事tī hitê O͘línphuh(Olympus)山顶ê众神明，也to lóng是淫乱ê所做。所以咱kám bōe想讲，有甚物人beh tùi hiahê神明来告诉in ê精神上ê祈求?

当in少年ê时，心情是极单纯，in不chí有信心，看hiahê神明是真tú真，实tú实。In有信奉in ê神明，因为in所信ê to m̄是专专是pháiⁿ类ê神明，亲像Jiûbú(Jove)神是好性情ê父，是造物主。In所信ê神明也有kah in同在交战tī Thê mô͘po͘lí (Thermopylae)ê山谷，tīhia有三百个有名声ê人，肯为tio̍h希利尼，为tio̍h正义来丧失in ê性命。

总是in taⁿ已经坠落成做是无ǹg望、软弱ê民族。虽然in有保存hiahê神明ê形体，其实是全然失落以前所有真实ê信心。In ê神话变成一款轰动ê故事。所以tī chiahê可怜ê希利尼人teh看，chitê世界不过是一个无聊ê所在。当in青年ê时所雕刻来尊敬ê神，若是in犹有信心，就犹ēthang淡薄来安慰in ê心，m̄kú in taⁿ to无信lah!

请来看罗马人，in无kah亲像希利尼人ê腐败。In是有勇敢、出名ê民族，有thang夸口伊ê权柄、势力以及伊ê成功。总是chēchē ê历史家，犹原有指示咱知，tī hitê荣华灿烂ê生活ê下面有腐败ê所做tī・leh。In ê家庭生活是bōetàng形容ê凄惨。暴虐kah残忍是满四界。众百姓ê道德生活失落，成做亲像禽兽ê款式，性情残忍。In第一欢喜ê娱乐，就是tī戏园中看人实在相thâi做simsek，这是真正可恶ê事！In ê奴隶ê制度是国家受咒诅ê原因。Tī罗马ê街路上，三人中，两人是奴才；妇人人三人中，两人是女婢；是做主人ê浮躁ê肉欲ê对手。做人ê奴才是tiàm tī凄惨ê境遇。基督教到罗马ê时，tī奴才ê中间，hiahê真pháiⁿ ê，有败坏罗马。In有用新 ê款，无正经ê罪恶来败坏in ê主人kah in ê后代。罗马ê全盛ê青年所有一切ê热情，lóng是使用tī邪恶ê生活。致到罗马ê少年tī bōe大汉以前，in ê身体就渐渐衰lám，心神厌倦，性情败坏。Tī主后óa半世纪，保罗有指示hitê情形tī罗马人士，hitê hō͘人ē生惊ê头一章ê内面。上帝有照in心内ê私欲，来交付in tī无清气。In虽然有chēchē伟大thang夸口ê事，m̄koh罗马ê社会，tùi tī kôkô ê男女来看，算做是无thang ǹg望ê社会，无上帝ê社会。无论甚物时chūn，in tī苦难，tī怨恨人生，tīteh欣慕义ê时，除了hitê女神罗马以及hiahê hō͘人服事做神明ê皇帝以外，to无有上帝thang祈求。咱本身若来tiàm tī hitê情景，试想咱ê感想啥款。

总是这m̄是咱所tio̍h注意ê siōng要紧ê点，因为这是异教中ê常事。咱所tio̍h注意ê siōng要紧ê点，就是tī罗马人ê中间有chēchē真好心ê人，lóng讨厌hitê情形。所以tī当时，凡若有提高社会道德，无论啥款ê运动，to lóng受真大ê欢迎。Κoh tī chiahê异教徒ê中间，犹原是有chēchē súi ê人格者tī・leh。咱ē记得khah后来tī新约中有记载kúinā名ê罗马ê百总，in接触tio̍h基督教ê时，心内怎样ê恋慕伊。看tio̍h hiahê思想ê指导者，有怎样teh痛恨hit时ê社会状态，这事实，咱听了lóng kah in做伙伤心。Chitê时代chēchē哲学者，lóng teh cháuchhōe真理，追求看有甚物thang做行为ê指导原理。众人渐渐进步，脱出hitê愚戆无teh想ê时期。众人已经lóng苦心teh思想。因为众人看见in ê社会，是无kohiūⁿ希利尼人ê社会，lóng无有神明tī・leh。Tùi ánne，in有极力决意teh chhōe看有甚物神明thang来追求in ê宗教生活。In有讲究良心ê奥妙ê道理，有承认伊ê权威。所以后来tī in中间有一人结论讲，「良心是一种内在ê神。」Chit chióng思想在异教徒算做是一个远大ê进步。

Sutoa学派ê哲学者有phah开人ê心，来教示好ê道理讲，「Tio̍h求好ê德行，tio̍h听良心ê声，因为良心是一种内在ê神。大面tī良心ê背后，有某伟大ê神tī・leh。总是虽然无讲，ia̍h是tio̍h听良心ê声。」在异教徒，这kám无算做是高尚súisúi ê态度?

确实，上帝有不时teh帮助人ê心来bat好ê教示。Hitê所beh来做世间ê光・ê，犹原有teh照光tī in ê心内。

古早hiahê思想家已经有尽in上大ê努力。总是in所努力ê，lóng是理论、学说nātiāⁿ。In无thang亲像偤太人ê款式，有坚固ê根基，thang来起造in ê宗教。Tùi ánne，in ê上高ê努力是lóng归tī空空，in ê理论，学说是无力thang帮助人来忍受chitê无平坦ê人生，in hiahê súisúi ê学说，确实bētàng giú一般人ê心。In极力发挥咱人家己ê理性，来beh思想宗教ê道理，iáukú in ê结局是失败。

In是失败，tútú外邦人亲像ánne teh cháuchhōe真光ê时――tútú当咱人靠家己ê努力失败ê时――tútú tī chitê世界史上ê危机ê时，基督来临到世间，这kám m̄是ētàng hō͘咱注意ê事?

Taⁿ来讲起组织文明ê世界hitê第三ê民族，偤太人是án怎？大面有人beh相争讲，若是希利尼人á是罗马人，kiámchhái thang讲是有teh期待ê心tī・leh，m̄koh恐惊是偤太人，不论啥款，可能是固执、横逆，无有欢喜ài迎接基督ê临到ê心。

咱thang想，这讲了ē有khah过头。咱kanta看见耶稣tī新约中所攻击ê显现ê事实，就ánne来判断in是固执，gâu khǹg偏见ê偤太人。请咱tio̍h ē记得tī偤太人ê中间，有chēchē真好ê人，有了解耶稣就是完成旧约ê先知所teh预言ê，续来成做原始时代ê教会，上早・ê做第一敬虔ê信徒。

咱若查考当时ê着作，就ē知有chēchē深沈ê偤太人，无kohiūⁿ希利尼人á是罗马人，犹原是无满足in ê宗教。Hiahê离开巴勒斯坦四界游历tī外国ê偤太人有接触tio̍h别国ê民族，soah不chí同情in ê学问，tùi ánne有开阔in ê眼界。In已经脱出巴勒斯坦ê排外ê心思。In亲密来kah外邦ê朋友做伙khiā起，tùi ánne有感觉in ê偤太教，若是bētàng容允外邦人，就确实bētàng成做全人类ê宗教。设使若讲，耶和华只有是以色列一民族ê上帝，以外ê世界ê人，只有tio̍h经由以色列人ê手，趁in ê割礼，趁所无ài ê chēchē oh得担当ê规矩，才thang亲近伊，亲像chit款意思，是真困难ê事。Tùi ánne，咱有看见chēchē偤太人ê着作，决意有khǹg khah阔大ê ǹg望beh来调和in ê宗教，成做一个世界ê宗教，来利益全人类。

设使偤太教，to有hiah高尚ê神学，若ē得thang开花来成做一个伟大ê世界ê宗教，hō͘全人类，无分别偤太á是外邦，希利尼á是野蛮ê，奴仆á是自由ê，lóng thang得tio̍h上帝ê恩典，是真万幸！其实chēchē深沈ê偤太人知，这tútú是旧约众先知所看ê异象，就是有一日弥赛亚beh临到，tùi偤太ê根丛beh发现一蕊世界ê宗教ê大蕊ê花，thang来祝福全人类。

咱tīchia犹有一项tio̍h想。论律法，亲像保罗hit款热诚精神ê人teh看，是已经旧去ê物。照保罗ê意思，律法是ē无去，律法不过是暂时，是做gíná ê教师，引chhōa人就近基督。Tī伊teh告白反悔前ê精神上ê凄惨ê斗争，hit句话ê中间，有表示hō͘咱知，有chēchē热诚ê偤太人怎样有亲像伊ê款式，teh cháuchhōe看有甚物khah有ǹg望ê路thang亲近上帝。在hit等号人，in chhōetio̍h基督是一个thang欢喜ê发见。

当基督tehbeh临到hit时，全偤太ê世界有显出真谨慎teh期待ê精神tī・leh，这事实，tī hiahê m̄bat偤太教ê人teh看，实在是第一有名，koh是真thang生惊ê tāichì。咱thang好胆来信，无有一国bat表示亲像耶稣beh临到hit时ê全偤太ê世界ê精神状态，hiahē giú人ê心，hō͘人真生惊ê现象。

因为上路尾teh见证，「Hitê所beh来ê」ê先知ê预言是已经过了五百年久，也tī hit中间lóng无动无静。所以kiámchhái人够额thang料想，已经经过五百年久，众人稳当bōe记得，á是放sak in teh ǹg望ê精神才tio̍h。其实当tī hitê时期ná逼近全民族，是ná迫切teh thèng候。新旧约ê中间所有出名ê文学，lóng有显出hit号期待ê精神tī・leh。咱tīchia无位thang来讲起chit款文学ê事。不过咱ài kanta tīchia来看chit本细细ê册，thang讲是chit款文学ê代表，是叫做《以诺ê册》(Book of Enoch)。Chit本册是通行tī主前óa 200年ê中间，偤太有bat读tio̍h chit本册。咱m̄免侥疑，耶稣稳当犹原有读tio̍h才tio̍h。所以我常常teh想，耶稣有tùi chit本来得tio̍h伊所欢喜用来指示伊本身hit句「人子」ê话。

Hit本册ê中间，有一chām亲像ánne:

「我tī异象中，有看见hitê kah永远者同在 ê。伊ê容貌是亲像人，koh有恩惠满满，我有请问天使，ia̍h伊有kā我讲，Chitê是人子 ，有义tiàm tī伊，伊是beh启示一切所隐密ê事。Chitê人子beh成做义人ê棍、ê拐、外邦人ê光，以及见若phah拚ê人ê ǹg望。见若khiā起tī地面上ê众人，lóng beh拜跪tī伊ê面前。因为chitê因端，伊是tùi开辟天地以来到永远，就已经受拣选。」

Chiahê册是teh指示当时犹tīteh进步中ê ǹg望ê精神。总是tī福音书ê头chām，咱有看tio̍h hitê ǹg望ê精神，有tiô跳tī ta̍k张ê纸面。旧约先知所传ê消息有结成一个确实，tiāⁿtio̍h ê ǹg望。所以无论甚物时chūn，若有某指导者出头ê时，hitê ǹg望ê心有发出热热ê质问。亲像当犹大出头来抵抗罗马政府ê抽税ê时，就有真chē人来tòe伊，phah算伊是弥赛亚。当行洗礼约翰出头ê时，众人上早tùi伊是抱啥款ê思想？就是「众人心内teh议论约翰kiámchhái是基督。」当约翰出头来宣传ê时，人头起先是问伊án怎？就是问讲：「请kā阮讲，你kám是弥赛亚?所beh来ê，kám是你?」亲像ánne，咱只有感觉咱是tiàm tī hitê真谨慎teh期待ê空气中。

咱chitmá来回顾以上所讲hiahê事实，就khah ēthang了解hitê情形。照以上所讲，就是hō͘咱知tī历史中有一个时代，地面上大ê邦国，tī无phah算ê中间，lóng有teh替基督准备路，也全偤太ê民族tiāⁿtio̍h teh thèng候伊ê临到，又koh hitê可怜ê世界，khiā起tī hitê上凄惨ê状态有乌白tīteh cháuchhōe，ǹg望有甚物thang提高in ê生活。

Tútú亲像tī chitmá，基督有临到tī chit世间！