《《平民ê基督传》》

 | | | 转寄

Tēit Koàn Tē jī chiuⁿ Sèkài ū teh chúnpī第一卷 第二章 世界有Teh准备

作者 Tâi e̍k:Ko Tekchiong,Siutēng Lîm Chùnio̍k & Chng Hūiphêng 2024.02.25

Tē jī chiuⁿ Sèkài ū teh chúnpī



Kèngjiân sî ti̍tti̍t pekkīn, chhiáⁿ lâi chùì khòaⁿ íhā só͘ beh kóng chitê kîī ê sūsi̍t! Chitê sèkài sī íkeng ū teh chúnpī! Chhinchhiūⁿ tōa hái tī bô ìsek ê tiongkan, i ê háiéng tòe goe̍h teh tíntāng ê khoánsit, lán chitê sèkài, iā tī bô ìsek ê tiongkan, iûgoân ū tòe hitê éngoán ê sèkài tīteh tíntāng. Tng hitê sèkài teh chúnpī beh chhekhián Iésu hō͘ lán ê sî, lán chitê sèkài, iā sī ū chúnpī beh gêngchiap I. Lán chitmá nā hôekò͘ kòekhì ê sèkài sī cháiⁿiūⁿ teh chúnpī, chiū thang chai, chhinchhiūⁿ ū chi̍tê sîn teh sêngchiū jînlūi ê le̍ksú, lâi chúnpī Iésu ê lō͘.


Tī chia ū kúinā hāng sūsi̍t tī・leh, tng Kitok lâi ê sî, tī sèkài ū saⁿê bîncho̍k chiàm tēit tōa ê sèle̍k. Hit saⁿê bîncho̍k, chiūsī Hilīnî, Lômá, íki̍p Iûthài, chiūsī hitê ū bûnngá ê Hilīnî lâng, ū koânpèng ê Lômá lâng, íki̍p siū lâng oànhūn, siū lâng thóià ê Iûthài lâng. In sī tī hitê ū bûnbêng ê sèkài tiong tēit iusiù ê bîncho̍k. Hé, to̍h sī! Iûgoân tio̍hkóng, in chiah sī ū bûnbêng ê sèkài. Ígōa sī bô・lah. Píla̍hto ū sêngjīn chitê sūsi̍t, chiū ēng Hibúlâi, Hilīnî, íki̍p La̍hteng ê bûnjī, lâi siá si̍pjīkè téng ê chámtiâu. Taⁿ chit saⁿê bîncho̍k, tī bô phahsǹg ê tiongkan, chiàu khòaⁿ chhaputto chhinchhiūⁿ tāike chòhóe lâi teh chúnpī thènghāu I ê lîmkàu; chitê sūsi̍t, chìchió hō͘ lâng thang siūⁿ sī Siōngtè só͘ anpâi ê, kóng ánne, kám ū kòethâu? Hōaⁿā lâng bô chunchông Kitok ê, kiámchhái beh khòaⁿ chitê sūsi̍t sī le̍ksú tiong bôìtiong ê tāichì. Chóng・sī góa teh siūⁿ, hoānnā ū sêngjīn tī chionglâi ,ū teh ǹgbāng chitê thiⁿtōa tētōa ê tāichì ê Kitoktô͘, tha̍ktio̍h tongsî ê le̍ksú, tek khak chai, m̄nā sī kiâⁿsélé ê Iôhaneh, liân chiuûi ê sèkài, iûgoân sī chhephài lâi "teh chúnpī Chú ê lō͘." M̄koán siáⁿ khoán, íhā ài lâi khòaⁿ tongsî só͘ tútio̍h ê chōnghóng.


Thâu chi̍t hāng, Lômá lâng ū siuchèng in ê tōlō͘, lâi chò tōa ê Jînkun lîmkàu ê lō͘ēng. Chú chêng ê chi̍t sèkí, hitchūn ê sèkài sī ke̍k gâu pun kàihān, hunlia̍t chiâⁿchò chēchē sio kehlī ê sèsè ê pangkok, kok kok ū in ê chongkàu, hongsio̍k, lu̍thoat, kohchài tāike gâu sio oàntò͘, gî sim, gâu sio thâi. In só͘ khiā hitê koânkoân ê kok kài, chó͘chí tāike ê ónglâi. Pêⁿiûⁿ ūitio̍h chiànlōan ê pengbé só͘ kiáujiáu, háibīn inūi hái chha̍t chin chē, tìkàu bōetàng thonghêng. Si̍tchāi lâi kóng, Chú chêng ê chi̍t sèkí, Pale̍ksuteng ê lâng m̄bat khui mn̂g kah gōabīn ê lâng sio ónglâi. Só͘í chiàu lâng ê ìsù lâi khòaⁿ, chitê phó͘phiàn ê hokim beh tittio̍h sènglī, thang chūiû thonghêng tī choân sèkài, sī bô khólêng ê sū.


Tútú tī chit hō gûiki, ū khòaⁿkìⁿ putchí bênghián ê piànchhian. Lômá lâng ū oânsêng chi̍tê tōasū gia̍p. Tng Iésu lîmkàu ê sî, hiahê khiā kok kài lâi sio kehlī ê kok, bô koh sio hunkhui, sio giâugî, Iésu ū khòaⁿkìⁿ chi̍tê bô sio thâi pênghô ê sèkài. Lômá lâng ū chūchi̍p hiahê bô sio liânlo̍k ê pangkok, lâi chiâⁿchò itthé, phahphòa kok lâng ê àikok sim, kah kok lâng kakī ê chongkàu, lâi thóngit sèkài chòchiâⁿ chi̍t tāi ê ôngkok. Lômá ê tōalō͘ ū koànchhoàn tī i ê bûnbêng ê koklāi. Kaisat ê tōa koânle̍k, gâu îchhî tèkok ê thàipêng. Lômá ê tōalō͘ khuikhoah, teh thènghāu tōa ê Jînkun lîmkàu. Lán nā khòaⁿ Páulô ū hiahni̍h chūiû bô chó͘gāi, thang líhêng kàu tī tèkok ê ta̍k só͘chāi, tùi chit hāng chiū thang khòaⁿchhut Lômá ê tōalō͘, Lômá ê chèngtī, Lômá ê thàipêng, lâi khuikhoah sin ê chongkàu ê ìgī kàu siáⁿ khoán.

lūn Lômá lâng kah in ê tōalō͘ ê kongchek, kóng kàu chia chiū hó. Taⁿ lâi lūnkhí Hilīnî lâng sī ánchóaⁿ? Sûijiân ū khuikhoah ê tōlō͘ chò soanthoân teh lâi ê hokim ê lō͘ēng, nā bô ū thongiōng ê khiuⁿkháu thang siôngsè soatbêng hitê hokim hō͘ i khuikhoah kàu ta̍k só͘chāi, iā sī bô símmi̍h lō͘ēng. Goânlâi Iûthài lâng sī ēng Alân ê khiuⁿkháu, Lômá lâng bat La̍hteng ê bûnjī; ígōa chēchē khoán lâng kóng chēchē khoán ê khiuⁿkháu, hitê hūncha̍p ê khoánsit, sī chhinchhiūⁿ tī Babel, Siōngtè phahlōan sèkan lâng ê khiuⁿkháu kângkhoán, Chóng・Sī kīn óa tī Mesíiah beh lîmkàu ê sî, Hilīnî ōe, tī bô ìsek ê tiongkan ū hoathui i ê sùbēng lâi chúnpī Chú ê lō͘. Hitê súi koh līpiān ê Hilīnî ōe, ū chiâⁿchò Lômá tèkok chúiàu ê khiuⁿkháu. Tētiong hái chiuûi ê lâng, sûijiân ū teh ēng in púnsin ê khiuⁿkháu, iûgoân ū ha̍ksi̍p Hilīnî ōe. Tùi ánne, Hilīnî ōe sī chiâⁿchò choânbûn bêng ê sèkài ê khiuⁿkháu. Hilīnî ōe chiū chiâⁿchò kongke ê khìkū lâi soanthoân hitê sin ê kàsī.

lán kohchài thang tùi Páulô ê thoântō líhêng tiong ê kò͘sū・ni̍h, lâi tittio̍h kohkhah tiōngiàu ê chísī. Bôlūn ǹg Lômá lâng á・sī Kolînto lâng, ǹg hiahê bûnngá ê Athénè lâng, á・sī hiahê khiākhí tī Gala̍htia koân soaⁿ téng ê bô bûnbêng ê īⁿkàu ê bîncho̍k, lán ū thiaⁿkìⁿ Páulô ēng "chèng lâng só͘ bat" ê khiuⁿkháu lâi thoân Siōngtè bíbiāu ê hokim.

Bôlūn Hilīnî lâng, Lômá lâng, á・sī Iûthài lâng, lóng sī chúnpī Chú ê lō͘ ê sianhong. Lômá lâng ū khuikhoah tōlō͘, Hilīnî lâng ū kiongkip khiuⁿkháu. Nāsī Iûthài lâng sī ánchóaⁿ? In ē sêngchiū símmi̍h? In siū iusèng ê bîncho̍k só͘ oànhūn, só͘ thóià, siū lâng hongsó tī Lômá tèkok tiong hitê sió koh phianphiah ê só͘chāi, só͘í tī hitê hokim tio̍h thoân kàu phó͘thiⁿē ê ūntōng, tùi in kám ū símmi̍h thang kîthāi?

Tī hiahê ū teh ǹgbāng Siōngtè ê sèngchhiú tio̍h thè Kitok chúnpī lō͘ ê lâng tehkhòaⁿ, Iûthài lâng chiūsī chò tēit ū siū Siōngtè kéngtiàu ê khoán. Tī kúinā sèkí ê tiongkan, in siū pàngsak tiàm tī phianphiah ê Pale̍ksuteng ê soaⁿ・nih, koh ū ūitio̍h sèkài lâi póchûn Siōngtè ê ōe (Oracles), chengsîn ê ê chongkàu ê tōlí, íki̍p hitê só͘ beh lâi・ê ê n̂gkim sîtāi ê īgiân. Āulâi in ū tútio̍h chiàu in só͘ khòaⁿ sī chhiⁿchhám hitê siūlia̍h ê kenggiām. Chóng・sī tùi lán lâi hôekò͘ kòekhì hitê sūsi̍t, in ê siūlia̍h, bêngbêng sī chhut tùi hitê chìkoân・ê ê kèōe ê só͘ chò.

Inūi Iûthài lâng tútio̍h hông kóaⁿcháu siūlia̍h sìsòaⁿ tī thong sèkài, che oánjiân chhinchhiūⁿ hn̂gteng tùi i ê kóechí hn̂g lâi poaⁿ sóa sèchâng kóechí chhiū khì chai tī gōabīn ê só͘chāi, Siōngtè ū poaⁿsóa Isulael lâng hō͘ in sìsòaⁿ khiākhí tī chèng pangkok, siūlia̍h āu chíū sió pō͘hūn ū tòtńg lâi tiàm Pale̍ksuteng, tōapō͘hūn lóng chū ánne khiākhí tī in sin ê só͘chāi, lâi khuikhoah in ê senglí tī chiuûi ê pangkok. Tongsî ū chēchē le̍ksú ka chísī lán kóng, bô chi̍t kok bô Iûthài lâng khiākhí tīhia, iā chiāmchiām tittio̍h koânpèng, tī senglí hongbīn putchí ū tōa ê sèle̍k. In ū hengōng tī Lômá tèkok ê ta̍k só͘chāi, chāi Lômá kokgōa tī Babúlông, Ale̍ksantoh, ū kiànsiat in ê tōa ê si̍tbîntē, chò hitê bîncho̍k ê thóngléng."tōa ê Isulael" ū khuikhoah sìsòaⁿ tī ū bûnbêng ê sèkài ê, sī pí khiākhí tī Pale̍ksuteng ê chongcho̍k koh khah chē, Chóng・sī chhinchhiūⁿ liûlōng chiá teh himbō͘ kò͘hiong ê khoánsit, in siôngsiông bīn oa̍t tńglâi siàu liām Êlúsalèm. Aigi̍p ê choânjîn kháu, peh hūn chi̍t sī Iûthài lâng. Lán sèjī lâi khòaⁿ, tī in tiongkan ê chi̍t kûn, chiūsī tī Chúāu 50 nî tńglâi Êlúsalèm hù Pôaⁿ kòecheh ê, chiū thang tāmpo̍h thuichhek chhutgōa ê Iûthài lâng ê jînsò͘ kah in sìsòaⁿ ê hoānûi kàu siáⁿ khoán."Chiahê Phàⁿthêa lâng, Bíthài lâng, Ílân lâng, kah tiàm tī Mēsōpōthémīa, Iûthài kah Kaphàⁿto͘ka, Púnto͘ kah Asia, Hutlûka kah Pônghuilīa, Aigi̍p kīn óa Ko͘līnāi ê Lūpía, chiahê tēhng ê lâng, íki̍p tùi Lômá lâi ê chhutgōa lâng, ū ê sī Iûthài lâng, ū ê sī ji̍p Iûthài kà ê lâng, Keklítí lâng, Alatpek lâng."

In kàu ta̍k só͘chāi, chiū sūnsòa tòa in ê chongkàu kah in ê sèngchheh, chhinchhiūⁿ lán ū tha̍k tio̍h kóng,"inūi tùi chá ílâi tī ta̍k só͘chāi ê siâⁿ ū thoân Mô͘se ê chheh, chiūsī tī ta̍k ê Anhiohji̍t tī hōetn̂g só͘ tha̍k ê."kàu tī ta̍k só͘chāi, in te̍kpia̍t chipsiú in ê bîncho̍k ê hibāng, teh thènghāu só͘ beh lâi ê Mesíiah. Mesíiah lîmkàu sī in ê ǹgbāng ê siōng kotiám. Iûthàikàu ê chûn li̍p sī chāi tī chittiám. In ê kengtián (Talmud) ū kóng,"chèng sianti chíū sī chhàmgí Mesíiah,""inūi chitê sèkài siū chhòngchō sī ūitio̍h Mesíiah. Ūiáⁿ, in m̄chai Mesíiah tī sî beh lîmkàu, ūiáⁿ, in ēng khehe̍h, hui chengsîntek ê ìsù lâi siūⁿ, lâi khòaⁿ i sī ūitio̍h beh tùi gōapang lâng ê chhiúthâu lâi kiù chhut Iûthài lâng, beh lâi koseng in ê tēūi. In bô teh ǹgbāng beh ū chin kng thang lâi chiàu gōapang lâng, chíū sī teh ǹgbāng in ê pehsèⁿ Isulael lâng tittio̍h tōatōa ê êngkng. Sûijiân sī ánne, chhiáⁿ lâi siūⁿ chiahê pehsèⁿ simlāi chûn hithō sìngióng lâi sìsòaⁿ tī īkàu ê tiongkan, che sūsi̍t tùi īpī Iésu Kitok ê lō͘, hitê kang ê ìgī si̍tchāi m̄ sī siókhóa!

Sûijiân kòjîn sī hō͘ lâng thóià, Chóng・sī in tāike ê sèle̍k sī putchí kóngkhoah, in ê chhùpiⁿ thâubóe, hiahê khah chhimtîm ê gōapang lâng, simlāi bô boánchiok in púnsin hitê chhiⁿchhám ê tosîn kah ngó͘siōng ê chongkàu, koh tī in tiongkan só͘ū khòaⁿkìⁿ chitê Iûthàikàu sī kàugia̍h ū la̍t, ē giú in ê sim, inūi chitê Iûthàikàu sī ēng khaksi̍t ê siaⁿ, lâi soanthoân to̍kit ê Siōngtè, sī kosiōng, koh sèng ê Siōngtè, koh ū khòaⁿtiōng lâng ê chongkàu hêngûi, khòaⁿkò͘ lán chèng lâng, ū àⁿ hīⁿkhang lâi thiaⁿ lâng ê kîtó, ū ūitio̍h jînlūi tī chionglâi tô͘bô͘ tōa ê sū. Tī ta̍kê siâⁿchhī ū chēchē īkàutô͘, káichong lâi chhamka hōetn̂g ê kèngpài, tûliáu chiahê ígōa, iáu ū tōatosò͘ ê "kèngkhiân ê lâng", chhinchhiūⁿ Siniok tiong só͘ kìchài hitê Pehchóngkolnélioh; in ū siū Isulael lâng ê sèngchheh tiong só͘ kì ê kàulí lâi tíntāng in ê sim, lâi cheng tha̍k in ê sèngchheh, m̄koh iáu lâu chi̍tsutá gōapang ê khoán chhamú tī in ê hōetn̂g ê sengoa̍h.

Koanliân tī chitê, iáu ū chi̍t hāng chin tiōngiàu ê sū tī・leh, ―― chiūsī tī Chú chêng óa nn̄gpah nî, hit pún Hibúlâi ōe ê Kūiok, ū hoane̍k chò Hilīnî ōe, chiūsī hit sî ê thongiōng gí. Só͘ hoane̍k chit pún, lán khah siông sī kiòchò "chhitcha̍p lâng e̍k"(Septuagint) ê sèngchheh. Chit pún thang chò Iûthài lâng íki̍p gōapang lâng ê lō͘ēng, hō͘ in thang tha̍k, pêⁿpêⁿ lâi tùi in soanthoân chi̍tê gī ê Siōngtè, íki̍p ū chi̍tê úitāi ê beh lîmkàu ê sū.

Sûijiân tōapō͘hūn ê Iûthài lâng, in ê ba̍kchiu àm, in ê sim tūn, sûijiân Mesíiah chinchiàⁿ lîmkàu ê sî, Pale̍ksuteng ê lâng ū tèng i tī si̍pjīkè, iáukoh lán tio̍h kohchài lâi khòaⁿ Páulô ê toānkì, tīhia ū siôngsè soatbêng Iûthài lâng ê hōetn̂g, tī ta̍k só͘chāi sī chò Kitok ê sènghōe ê ngáchhân, tùi ánne ia̍h thang sòa hō͘ lán liáukái sìsòaⁿ tī ta̍k só͘chāi ê Isulael lâng, ū tōa ê khùila̍t,"tīteh chúnpī Chú ê lō͘."

Tútú Siōngtè ê sèng kiáⁿ beh lîmkàu sèkan ê sî, cho͘chit tongsî ê bûnbêng ê sèkài chit saⁿê tōa ê bîncho̍k, tī bô ìsek ê tiongkan, tāike tàusaⁿkāng chòhóe lâi chúnpī Chú ê lō͘, che khaksi̍t sī ū chin tōa ê ìsù tī・leh. Che bêngbêng ū àmsī lán chai, Siōngtè ū chhunchhut i ê sèngchhiú, tùi chēchē hongbīn lâi teh sêngchiū chi̍tê úitāi ê kiatkó.



第二章 世界有Teh准备



竟然时直直逼近，请来注意看以下所beh讲chit-ê奇异ê事实！Chit-ê世界是已经有teh准备！亲像大海tī无意识ê中间，伊ê海涌tòe月teh振动ê款式，咱chit-ê世界，也tī无意识ê中间，犹原有tòe hit-ê永远ê世界tī-teh振动。当hit-ê世界teh准备beh差遣耶稣hō͘咱ê时，咱chit-ê世界，也是有准备beh迎接他。咱chit-má若回顾过去ê世界是怎样teh准备，就thang知，亲像有一个神teh成就人类ê历史，来准备耶稣ê路。

Tī chia有几nā项事实tī-・leh，当基督来ê时，tī世界有三个民族chiàm第一大ê势力。Hit三个民族，就是希利尼，罗马，以及偤太，就是hit-ê有文雅ê希利尼人，有权柄ê罗马人，以及受人怨恨，受人讨厌ê偤太人。In是tī hit-ê有文明ê世界中第一优秀ê民族。Hé，to̍h是！犹原tio̍h讲，in chiah是有文明ê世界。以外是无lah。彼拉多有承认chit-ê事实，就用希伯来、希利尼，以及拉丁ê文字，来写十字架顶ê斩条。Taⁿ chit三个民族，tī无phah算ê中间，照看差不多亲像大家做伙来teh准备thèng候他ê临到；chit-ê事实，至少hō͘人thang想是上帝所安排ê，讲án-ni，kám有过头?凡若人无尊崇基督ê，kiám-chhái beh看chit-ê事实是历史中无意中ê tāi-chì。总是我teh想，凡若有承认tī将来，有teh ǹg望chit-ê天大地大ê tāi-chì ê基督徒，读tio̍h当时ê历史，的确知，m̄-nā是行洗礼ê约翰，连周围ê世界，犹原是差派来「teh准备主ê路。」M̄管啥款，以下ài来看当时所tú-tio̍h ê状况。

头一项，罗马人有修正in ê道路，来做大ê人君临到ê路用。主前ê一世纪，hit-chūn ê世界是极gâu分界限，分裂成做chē-chē相隔离ê细细ê邦国，各国有in ê宗教、风俗、律法，koh再大家gâu相怨妒、疑心，gâu相thâi。In所khiā hit-ê koân-koân ê国界，阻止大家ê往来。平洋为tio̍h战乱ê兵马所搅扰，海面因为海贼真chē，致到bē-tàng通行。实在来讲，主前ê一世纪，巴勒斯坦ê人m̄-bat开门kah外面ê人相往来。所以照人ê意思来看，chit-ê普遍ê福音beh得tio̍h胜利，thang自由通行tī全世界，是无可能ê事。

Tú-tú tī chit号危机，有看见不止明显ê变迁。罗马人有完成一个大事业。当耶稣临到ê时，hiah-ê khiā国界来相隔离ê国，无koh相分开、相侥疑，耶稣有看见一个无相thâi平和ê世界。罗马人有聚集hiah-ê无相连络ê邦国，来成做一体，phah破各人ê爱国心，kah各人家己ê宗教，来统一世界做成一代ê王国。罗马ê大路有贯串tī伊ê文明ê国内。该撒ê大权力，gâu维持帝国ê太平。罗马ê大路开阔，teh thèng候大ê人君临到。咱若看保罗有hiah-ni̍h自由无阻碍，thang旅行到tī帝国ê ta̍k所在，tùi chit项就thang看出罗马ê大路，罗马ê政治，罗马ê太平，来开阔新ê宗教ê意义到啥款。

论罗马人kah in ê大路ê功绩，讲到chia就好。Taⁿ来论起希利尼人是án怎？虽然有开阔ê道路做宣传teh来ê福音ê路用，若无有通用ê腔口thang详细说明hit-ê福音hō͘伊开阔到ta̍k所在，也是无甚物路用。原来偤太人是用亚兰ê腔口，罗马人bat拉丁ê文字；以外chē-chē款人讲chē-chē款ê腔口，hit-ê混杂ê款式，是亲像tī巴别，上帝phah乱世间人ê腔口仝款，总是近óa tī弥赛亚beh临到ê时，希利尼话，tī无意识ê中间有发挥它ê使命来准备主ê路。Hit-ê súi koh利便ê希利尼话，有成做罗马帝国主要ê腔口。地中海周围ê人，虽然有teh用in本身ê腔口，犹原有学习希利尼话。Tùi án-ni，希利尼话是成做全文明ê世界ê腔口。希利尼话就成做公家ê器具来宣传hit-ê新ê教示。

咱koh再thang tùi保罗ê传道旅行中ê故事里，来得tio̍h koh-khah重要ê指示。无论ǹg罗马人á是哥林多人，ǹg hiah-ê文雅ê雅典人，á是hiah-ê khiā起tī加拉太高山顶ê无文明ê异教ê民族，咱有听见保罗用「众人所bat」ê腔口来传上帝美妙ê福音。

无论希利尼人、罗马人，á是偤太人，lóng是准备主ê路ê先锋。罗马人有开阔道路，希利尼人有供给腔口。若是偤太人是án怎？Inē成就甚物？In受优胜ê民族所怨恨，所讨厌，受人封锁tī罗马帝国中hit-ê小koh偏僻ê所在，所以tī hit-ê福音tio̍h传到普天下ê运动，tùi in kám有甚物thang期待?

Tī hiah-ê有teh ǹg望上帝ê圣手tio̍h替基督准备路ê人teh看，偤太人就是做第一有受上帝拣召ê款。Tī几nā世纪ê中间，in受pàng-sak tiàm tī偏僻ê巴勒斯坦ê山-・nih，iáu-kú有为tio̍h世界来保存上帝ê话(Oracles)，精神的ê宗教ê道理，以及hit-ê所beh来-.ê ê黄金时代ê预言。后来in有tú-tio̍h照in所看是凄惨hit-ê受掠ê经验。总是tùi咱来回顾过去hit-ê事实，in ê受掠，明明是出tùi hit-ê至高-.ê ê计画ê所做。

因为偤太人tú-tio̍h hông赶走受掠四散tī thong世界，这宛然亲像园丁tùi伊ê果子园来搬徙细丛果子树去栽tī外面ê所在，上帝有搬徙以色列人hō͘ in四散khiā起tī众邦国，受掠后只有小部分有倒tńg来tiàm巴勒斯坦，大部分lóng自án-ni khiā起tī in新ê所在，来开阔in ê seng-lí tī周围ê邦国。当时有chē-chē历史家指示咱讲，无一国无偤太人khiā起tī-hia，也渐渐得tio̍h权柄，tī seng-lí方面不止有大ê势力。In有兴旺tī罗马帝国ê ta̍k所在，tī罗马国外tī巴比伦、亚力山大，有建设in ê大ê殖民地，做hit-ê民族ê统领。「大ê以色列」有开阔四散tī有文明ê世界-・ê，是比khiā起tī 巴勒斯坦ê宗族koh khah chē，总是亲像流浪者teh欣慕故乡ê款式，in常常面oa̍t lián转来siàu念耶路撒冷。埃及ê全人口，八份一是偤太人。咱细腻来看，tī in中间ê一群，就是tī主后50年转来耶路撒冷赴Pôaⁿ过节-・ê，就thang淡薄推测出外ê偤太人ê人数kah in四散ê范围到啥款。「Chiah-ê Phàⁿ-thê-a人，Bí-thài人，Í-lân人，kah tiàm tī米索波大米、偤太kah Ka-phàⁿ-to͘-ka， Pún-to͘ kah亚西亚，Hut-lû-ka kah Pông-hui-lī-a，埃及近óa Ko͘-lī-nāi ê Lū-pí-a，chiah-ê地方ê人，以及tùi罗马来ê出外人，有ê是偤太人，有ê是入偤太教ê人、Kek-lí-tí人、A-lat-pek人。」

In到ta̍k所在，就顺续带in ê宗教kah in ê圣册，亲像咱有读tio̍h讲：「因为tùi早以来tī ta̍k所在ê城有传摩西ê册，就是tī ta̍k ê安息日tī会堂所读-・ê。」到tī ta̍k所在，in特别执守in ê民族ê希望，teh thèng候所beh来ê弥赛亚。弥赛亚临到是in ê ǹg望ê上高点。偤太教ê存立是在tī chit点。In ê经典(Talmud)有讲：「众先知只有是谶语弥赛亚，」「因为chit-ê世界受创造是为tio̍h弥赛亚。有影，in m̄知弥赛亚tī时beh临到，有影，in用kheh-e̍h，非精神的ê意思来想，来看伊是为tio̍h beh tùi外邦人ê手头来救出偤太人，beh来高升in ê地位。In无teh ǹg望beh有真光thang来照异邦人，只有是teh ǹg望in ê百姓以色列人得tio̍h大大ê荣光。虽然是án-ni，请来想chiah-ê百姓心内存hit号信仰来四散tī异教ê中间，这事实对预备耶稣基督ê路，hit-ê工ê意义实在m̄是小khóa！

虽然个人是hō͘人讨厌，总是in大家ê势力是不止广阔，in ê厝边头尾，hiah-ê khah深沈ê异邦人，心内无满足in本身hit-ê凄惨ê多神kah偶像ê宗教，iáu-kú tī in中间所有看见chit-ê偤太教是够额有力，ē giú in ê心，因为chit-ê偤太教是用确实ê声，来宣传独一ê上帝，是高尚，koh圣ê上帝，koh有看重人ê宗教行为，看顾咱众人，有àⁿ耳孔来听人ê祈祷，有为tio̍h人类tī将来图谋大ê事。Tī ta̍k-ê城市有chē-chē异教徒，改宗来参加会堂ê敬拜，除了chiah-ê以外，犹有大多数ê「敬虔ê人」，亲像新约中所记载hit-ê百总哥尼流；in有受以色列人ê圣册中所记ê教理来振动in ê心，来精读in ê圣册，m̄-koh犹留一屑á异邦ê款chham-ú tī in ê会堂ê生活。

关连tī chit-ê，犹有一项真重要ê事tī-・leh，――就是tī 主前óa二百年，hit本希伯来话ê旧约，有翻译做希利尼话，就是hit时ê通用语。所翻译chit本，咱khah常是叫做「七十人译」(Septuagint)ê圣册。Chit本thang做偤太人以及异邦人ê路用，hō͘ in thang读，平平来对in宣传一个义ê上帝，以及有一个伟大-・ê beh临到ê事。

虽然大部分ê偤太人，in ê目chiu暗，in ê心钝，虽然弥赛亚真正临到ê时，巴勒斯坦ê人有钉伊tī十字架，iáu-koh咱tio̍h koh再来看保罗ê传记，tī-hia有详细说明偤太人ê会堂，tī ta̍k所在是做基督ê圣会ê秧á田，tùi án-ni ia̍h thang续hō͘咱了解四散tī ta̍k所在ê以色列人，有大ê气力，「tī-teh准备主ê路。」

Tú-tú上帝ê圣kiáⁿ beh临到世间ê时，组织当时ê文明ê世界chit三个大ê民族，tī无意识ê中间，大家tàu-saⁿ-kāng做伙来准备主ê路，这确实是有真大ê意思tī-・leh。这明明有暗示咱知，上帝有伸出伊ê圣手，tùi chē-chē方面来teh成就一个伟大ê结果。